Kiệt Sức Nghề Giáo Viên Lặn: Khi Đại Dương Chỉ Còn Là Cái Văn Phòng

Hay naku. Bác thấy chú rồi nhé. Ngồi ở đuôi tàu, nhìn chằm chằm ra chân trời như thể mới mất ví. Khách thì đang vui. Họ đang hò hét. Họ thấy một con Rùa Xanh. Ghê gớm nhỉ. Chú thì đã thấy cả ngàn con rùa rồi. Còn chú? Chú chỉ muốn một điếu thuốc, một chai bia San Miguel, và một giấc ngủ trưa.

Chú đã từng yêu việc này. Bác nhớ hồi chú mới đến Batangas. Một thợ lặn Open Water mới toanh. Mắt to như cái đĩa. Chú chạm vào bình khí như thể nó là vàng. Chú nói: "Tatay Santiago, con muốn sống dưới nước. Con muốn được như bác."

Giờ nhìn chú xem. Chú có cái phù hiệu Instructor (Giáo viên) xịn xò. Có cái máy tính lặn (Dive computer) bóng loáng còn đắt hơn cả con xe máy của bác (mà bác đã bảo chú là phí tiền rồi đấy). Nhưng đôi mắt chú? Chết trân. Giống y như con cá song (Lapu-Lapu) ngoài chợ đang chờ người ta mang đi hấp.

Đây là cái chúng ta gọi là kiệt sức (burnout). Ở Tagalog, chắc mình chỉ gọi là pagod na. Mệt. Mệt rã rời tận bên trong. Giấc mơ đã thành công việc. Công việc thành việc vặt. Giờ đại dương chỉ là cái văn phòng của chú. Và giống như mọi văn phòng khác, đôi khi điều hòa bị hỏng, đường đi làm thì ướt át, và sếp thì ngớ ngẩn.

Chuyện này xảy ra với cả những người giỏi nhất. Nhưng nếu chú không sửa nó, chú sẽ trở nên nguy hiểm. Một thợ lặn chán nản là một thợ lặn bất cẩn. Nên là, ngồi xuống. Nghe Tatay nói đây.

"Công Việc Trong Mơ" Chỉ Là Một Cú Lừa

Thẳng thắn nhé. Mấy cái tờ rơi quảng cáo toàn nói dối. PADI, SSI, NAUI... tất cả bọn họ. Họ cho chú xem cảnh uống cocktail trên bãi biển với mấy cô nàng mặc bikini hay mấy anh chàng đẹp trai. Họ cho chú xem nước trong vắt và lặn lội dễ dàng. Họ bán cho chú một lối sống.

Họ không cho chú xem cảnh phải vác hai chục cái bình nhôm trong cái không khí nhiệt đới ẩm xì cho đến khi cái lưng chú gào thét. Họ không cho chú xem cảnh phải rửa bãi nôn trên cái điều tốc (Regulator) vì khách ăn quá nhiều thịt lợn quay lechon trước khi lên tàu. Họ không cho chú xem sự hoảng loạn trong mắt học viên ở độ sâu 12 mét khi họ quên cách thở và đòi phi thẳng lên mặt nước.

Khi chú lặn để chơi, chú ngắm cá. Chú tìm cái đẹp. Khi chú lặn để làm, chú nhìn đồng hồ áp suất. Chú nhìn mấy cái chân vịt đang đá vào san hô dễ vỡ. Chú đóng vai cảnh sát dưới nước. "Đừng chạm vào đó." "Kiểm tra độ nổi đi." "Bạn lặn của chú đâu?"

Chú không còn thấy đại dương nữa. Chú chỉ thấy rủi ro. Chú chỉ thấy trách nhiệm pháp lý.

Bác đã lặn ở đây từ trước khi chú ra đời. 40 năm trong những vùng nước này. Bác có mệt không? Susmaryosep. Tất nhiên là có. Bác là người, không phải rắn biển. Có những ngày bác ghét cái mùi cao su neoprene. Có những ngày bác muốn quăng cha cái bình khí vào rừng. Nhưng bác vẫn ở đây. Tại sao? Vì bác biết cách sửa cái đầu của mình.

Cái Giá Về Thể Xác: Nitơ và Sự Rập Khuôn

Nó không chỉ nằm trong tâm trí chú. Nó nằm trong máu chú.

Chú lặn ba, bốn ca một ngày. Ngày nào cũng vậy. Ngay cả khi nằm trong giới hạn bảng lặn, ngay cả khi cái máy tính xịn xò của chú kêu tít tít, nitơ vẫn tích tụ lại. Nó làm chú chậm chạp. Nó làm đầu óc chú u mê. Chúng ta gọi đó là chế độ "Instructor Zombie" (Giáo viên thây ma).

Và sự rập khuôn? Nó giết chết tâm hồn.

• Briefing (Phổ biến lặn).
• Chuẩn bị đồ.
• "Ok, bước một bước lớn nào."
• Xuống nước.
• Kỹ năng tháo lắp mặt nạ.
• Kỹ năng hồi phục điều tốc.
• Bơi vòng quanh.
• Dừng an toàn (Safety stop).
• Lên.
• Lặp lại.

Nó giống như làm việc trong nhà máy vậy. Nhưng nhà máy này ở dưới nước. Khi chú làm cùng một việc 500 lần, chú sẽ chuyển sang chế độ lái tự động. Và lái tự động là nơi tai nạn xảy ra. Chú quên kiểm tra van bình khí. Chú quên kiểm tra dòng chảy. Đó là lúc đại dương sẽ tát chú một cú. Đau đấy.

Dấu Hiệu Chú Đang Kiệt Sức (Ngoài Việc Hay Quạu)

Chú nghĩ chú chỉ mệt thôi sao? Không. Tự kiểm tra lại mình đi. Nếu chú có những dấu hiệu này, chú đang ở vùng nguy hiểm rồi.

1. Chú Hy Vọng Khách Hủy Ca: Điện thoại reo. Là quản lý cửa hàng lặn. Chú cầu trời cho thời tiết xấu. Chú cầu cho khách bị đau bụng. Khi họ xuất hiện, chú thấy thất vọng. Cái này là tệ nhé. Chú không bao giờ được trù ẻo cái chén cơm nuôi sống mình.
2. Chú Làm Việc Chống Đối (Hội Chứng "Chú Chó Lười"): Chú kiểm tra đồ nhanh. Quá nhanh. Chú bỏ qua phần phổ biến chi tiết về sinh vật biển. "Cứ bơi theo tôi," chú nói thế. Chú không thèm chỉ con tôm nào cả. Chú chỉ bơi cho hết giờ. 45 phút rồi à? Okay, giơ ngón cái lên. Lên bờ thôi.
3. Chú Ghét Nước: Chú lau người khô nhanh nhất có thể. Chú không bao giờ đi "lặn chơi" (fun dive). Nếu bạn bè rủ lặn vào ngày nghỉ, chú nhìn họ như thể họ bị điên.
4. Chú Trở Nên Giận Dữ: Khi một học viên gặp vấn đề về độ nổi, chú không thấy thương cảm. Chú thấy tức giận. Chú muốn tát họ một phát. (Đừng có tát nhé. Rất tệ cho kinh doanh. Và phạm pháp đấy). Nhưng cơn giận đó là thật. Chú coi sự chật vật của họ như một sự xúc phạm cá nhân đến lòng kiên nhẫn của chú.

Làm Sao Để Tìm Lại Ngọn Lửa

Nghe Tatay nói đây. Bác suýt bỏ nghề năm 1995. Một nhóm khách du lịch giàu có từ thành phố. Họ không chịu nghe lời. Họ đứng lên cái rạn san hô bàn mà bác thích nhất. Rắc. Gãy luôn. 50 năm mới lớn được thế, mất sạch trong một giây vì cái chân vịt vụng về.

Bác lên bờ, ném thắt đồng chì xuống sàn tàu và nói "Bahala na!" (Mặc kệ đời/Tôi không quan tâm nữa). Bác bỏ đi. Bác không lặn trong hai tháng.

Nhưng đại dương đã gọi bác quay lại. Muối đã ngấm vào da rồi. Đây là cách chú sống sót khi đam mê lặn mất.

1. Ngừng Làm Một Con Robot: Học Về Những Sinh Vật Nhỏ

Ngày nào chú cũng dạy cùng một khóa học. DSD (Discover Scuba Diving). Open Water. Nó giống như ngày nào cũng ăn cơm trắng vậy. Phát ngán lên được.

Chú phải học cái gì đó mới. Nhưng không phải mấy cái thứ lặn kỹ thuật (Technical diving) rắc rối với bình đôi rồi ba cái máy tính rồi hỗn hợp khí Heli đâu. Cái đó dành cho mấy người thích toán hơn thích cá.

Hãy học về sự sống dưới kia. Kiến thức thực sự ấy. Đừng chỉ biết "Đó là con cá." Chú có thể đọc tên mọi con sên trần (Nudibranch) ở Batangas không? Chú có biết con cá nào chuyên đi dọn dẹp cho con cá khác không? Chú có biết điệu nhảy giao phối của cá trạng nguyên (Mandarin fish) không?

Khi bác thấy chán, bác bắt đầu tìm kiếm những thứ nhỏ bé. Con tôm tí hon trên san hô dây. Con cá ngựa lùn (Pygmy Seahorse) không lớn hơn hạt gạo. Khi chú tập trung vào những sinh vật nhỏ, chuyến lặn lại trở thành một cuộc săn tìm kho báu. Chú không chỉ bơi vòng quanh chờ hết giờ. Chú đang săn lùng bằng đôi mắt.

Khi chú chỉ cho khách một sinh vật nhỏ hơn móng tay họ, và họ hét lên sung sướng qua cái điều tốc? Cảm giác đó rất tuyệt. Nó nhắc chú nhớ rằng chú biết những bí mật mà họ không biết.

2. Hãy Đến Nơi Mà Chú Là Một Người Lạ

Ở đây chú là "Thầy". Chú biết rõ từng hòn đá. Chú biết chính xác khi nào dòng chảy ập đến lúc 10 giờ sáng. Chán chết.

Để sửa cái đầu, chú phải ngừng làm thầy giáo. Hãy đi làm học trò.

Hãy đến một nơi chú không biết gì cả. Đến một nơi nước lạnh ngắt. Đến một nơi có dòng chảy mạnh mà chú phải chiến đấu với nó. Hãy cảm nhận lại nỗi sợ.

Bác nhớ lần đi lặn trôi (Drift dive) trong dòng chảy xiết, ở một nơi xa lắc cái rạn san hô nhà mình. Bác đã sợ. Tim đập dug-dug, dug-dug. Bác phải canh độ sâu. Bác phải đạp chân vịt cật lực.

Khi chú lại là một người mới bắt đầu, chú sẽ nhớ lại lý do mình bắt đầu. Chú nhớ lại cảm giác phấn khích. Chú nhớ nó khó khăn thế nào. Thế nên, khi chú quay lại dạy học viên, chú sẽ có lòng kiên nhẫn. Chú nhớ rằng việc thở dưới nước là điều không tự nhiên. Chú nhớ rằng nỗi sợ là có thật.

Đừng mang theo máy ảnh. Đừng mang theo học viên. Chỉ chú và làn nước thôi.

3. Thay Đổi Thiết Bị (Chơi Kiểu Cổ Điển)

Đây là lời khuyên yêu thích của bác. Chú bị kiệt sức vì chú quá phụ thuộc vào công nghệ. Chú có mấy cái "chân vịt chẻ" (split fins) nhìn như nhựa hỏng. Hay naku. Chúng làm việc đạp chân quá dễ dàng. Chú có cái máy tính bảo chú khi nào lên, lên nhanh bao nhiêu, mấy giờ ăn trưa.

Chú chỉ là một hành khách thôi.

Hãy thử lặn như thời bọn bác ngày xưa.

• Chân vịt: Kiếm mấy đôi chân vịt cao su nặng, cứng. Loại Scubapro Jet Fins cũ ấy. Nặng. Xấu. Khi chú đạp, chú cảm thấy nước đang chống lại mình. Chú cảm thấy sức mạnh.
• Đồng hồ đo: Để cái máy tính lặn trên tàu trong một ca lặn (hoặc đút nó vào túi). Dùng đồng hồ và thước đo độ sâu. Dùng bảng lặn trong đầu chú.

Khi chú phải nỗ lực vì chuyến lặn, chú sẽ tôn trọng chuyến lặn đó. Mấy cái chân vịt chẻ... chúng làm chú lười biếng. Thân thể lười biếng làm tâm trí lười biếng. Tâm trí lười biếng thì sinh ra chán nản. Hãy cảm nhận lực cản của đại dương. Nó làm chú thấy mình đang sống.

Tư Duy Lính Mới vs. Tư Duy Lão Làng

Đây là sự khác biệt giữa đứa nhóc bị kiệt sức và ông già ở lại với nghề.

4. Tìm Cái "Click" Ở Học Viên

Đây là điều quan trọng nhất. Nếu chú chỉ tập trung vào tiền, chú sẽ khổ sở. Tiền trong nghề lặn bèo bọt lắm. Tất cả chúng ta đều biết điều đó. Chúng ta làm vì tâm hồn, không phải vì cái ví.

Ngừng nhìn đồng hồ khi đang dạy kỹ năng đi. Hãy nhìn vào mặt học viên ấy.

Có một khoảnh khắc. Bác gọi đó là cái "Click." Nó xảy ra khi một học viên cuối cùng cũng giữ được độ nổi trung tính (Neutral buoyancy). Họ ngừng chiến đấu với đáy biển. Họ lơ lửng. Hoặc khi họ thấy một con cá mập lần đầu tiên. Mắt họ mở to bên trong mặt nạ. Họ nín thở một giây (sai luật đấy, nhưng họ vẫn làm).

Trong giây đó, cuộc đời họ thay đổi. Họ nhận ra thế giới này rộng lớn hơn cái công việc văn phòng, khoản nợ ngân hàng hay cảnh tắc đường ở Manila. Họ nhận ra họ chỉ là một vị khách trên hành tinh này.

Chú đã làm điều đó. Chú đã mở cánh cửa đó cho họ.

Nếu chú có thể lấy năng lượng từ đó, chú sẽ không bao giờ kiệt sức. Chú không phải là người vác bình khí. Chú không phải là đầy tớ. Chú là một giáo sĩ của đại dương. Chú đang cho họ xem thủy cung của Thiên Chúa.

Bác từng có một học viên. Một anh chàng to con bặm trợn. Xăm trổ đầy mình. Chẳng sợ gì cả. Nhưng dưới nước? Hoảng loạn. Tay chân quờ quạng. Bác giữ áo bù nổi (BCD) của anh ta. Bác nhìn vào mắt anh ta. Bác ra hiệu "Thở đi." Chúng tôi ở đó mười phút. Chỉ để thở. Khi lên mặt nước, anh ta đã khóc. Anh ta nói đó là lần đầu tiên trong mười năm tâm trí anh ta được yên tĩnh. Đó là lý do bác lặn. Không phải vì tiền tip. Mà vì sự yên tĩnh đó.

Lời Cuối Từ Tatay

Nếu chú đã thử tất cả những điều này... nếu chú đã đi săn sên trần, nếu chú đã đổi chân vịt, nếu chú đã tìm cái "Click"... mà chú vẫn ghét nó? Nếu chú vẫn thức dậy với sự giận dữ dành cho đại dương?

Thì nghỉ đi.

Bác nói nghiêm túc đấy. Quay lại thành phố đi. Làm trong một trung tâm gọi điện (call center). Làm trong ngân hàng. Ngồi trong máy lạnh và thắt cà vạt.

Đại dương rất nguy hiểm. Nó không quan tâm đến chú. Nó không quan tâm đến cảm xúc của chú. Nếu chú bị xao nhãng vì ghét công việc của mình, chú sẽ mắc sai lầm. Chú sẽ quên kiểm tra an toàn. Chú sẽ làm mất thợ lặn trong dòng chảy.

Đại dương xứng đáng được tôn trọng. Nó xứng đáng có được trọn vẹn trái tim chú. Nếu chú không thể trao đi điều đó, hãy để lại cho những con chó già như bọn bác. Bọn bác vẫn sẽ ở đây, hút thuốc, nhìn thủy triều lên xuống, chờ mùa gió chướng đi qua.

Nhưng bác nghĩ chú sẽ ở lại thôi. Bác nghĩ chú chỉ đang mệt.

Đi ngủ đi. Ăn chút gà kho adobo. Uống một chai bia lạnh. Ngày mai, để máy ảnh trên tàu. Cất cái máy tính xịn đi. Đi tìm một con sên trần. Hãy nhớ lại lý do vì sao chú phải lòng màu xanh này.

Giờ thì, đi rửa đồ đi. Mấy cái điều tốc ngâm hơi lâu rồi đấy.