Lặn Bùn Tại Anilao: Thánh Địa Của Nhiếp Ảnh Macro

Mồm thở (regulator) của tôi đang rung lên bần bật sát răng cửa. Đó là một sự rung động nhẹ, chỉ xảy ra khi tôi nín thở lâu hơn một phân số giây so với mức nên làm. Thiết bị kiểm soát độ nổi (BCD) của tôi hoàn toàn trống rỗng. Tôi đã xả sạch từng bọt khí vi mỏng nhất ra khỏi túi khí (wing) của mình. Tôi đang lơ lửng chính xác hai inch phía trên một vạt cát thô và vụn san hô chết ở độ sâu 20 mét.

Ngón trỏ phải của tôi đang đặt sẵn trên nút chụp của vỏ bảo vệ máy ảnh (housing). Cái vị kim loại nhạt nhẽo của khí nén từ bình lặn đi thuê đã hoàn toàn bị lãng quên. Tôi phớt lờ cả dòng nước lạnh đang rỉ qua lớp đệm cổ của bộ đồ lặn (wetsuit) và cơn đau âm ỉ đang hình thành ở bắp chân trái. Toàn bộ năng lượng trí não của tôi đang tập trung vào một sinh vật chỉ bằng hạt gạo.

Chào mừng bạn đến với Anilao.

Là một người con của vùng Bắc Sulawesi, tôi trung thành tuyệt đối với eo biển Lembeh. Lembeh là thủ phủ không thể tranh cãi của hình thức lặn bùn (muck diving). Tôi yêu lớp cát núi lửa đen kịt của chúng tôi. Tôi yêu sự "xấu xí" thuần túy của môi trường ấy, nơi đột nhiên sản sinh ra những sinh vật biển ngoạn mục nhất hành tinh. Nhưng tôi phải thú thực một điều: Khi tôi muốn một phông nền không trông giống như một đống bùn đất theo đúng nghĩa đen, tôi sẽ thu dọn những chiếc thùng Pelican nặng trịch của mình và bay sang Philippines.

Anilao nằm ở tỉnh Batangas. Đây là một nỗi ám ảnh tuyệt đối đối với những nhiếp ảnh gia macro dưới nước. Bạn không đến đây để ngắm cá mập voi. Bạn không đến đây vì cá đuối Manta. Nếu bạn muốn bơi thật nhanh và đi hết dặm này đến dặm khác của rạn san hô, bạn sẽ thấy cực kỳ khổ sở. Anilao dành cho những thợ lặn kiên nhẫn, ám ảnh và có chút "điên rồ", những người sẵn sàng nhìn chằm chằm vào một hòn đá duy nhất trong suốt một giờ đồng hồ.

Nơi Bùn Lầy Gặp Rạn San Hô

Môi trường lặn ở đây kỳ lạ và tuyệt diệu vô cùng. Ở Lembeh, một chuyến lặn bùn đúng nghĩa là những gì bạn hình dung: chỉ có bùn phù sa và cát đen. Anilao mang đến một thứ gì đó khác biệt. Nó là một sự lai tạo.

Bạn sẽ nhảy xuống tại một điểm như Secret Bay hoặc Twin Rocks và thấy mình đang bơi trên những rạn san hô tiêu chuẩn. Có những rạn san hô mềm đầy màu sắc và những rặng hải miên thân rỗng (barrel sponges) khỏe mạnh. Nhưng sau đó bạn sẽ chạm đến các vùng vụn san hô (rubble zones). Đó là những con dốc đầy san hô vỡ, các vạt tảo xanh và cát trắng thô. Với một thợ lặn mới vào nghề, những vùng chuyển tiếp này trông như đã chết. Nhưng với một người sở hữu ống kính macro 105mm và cặp đèn strobe, đây là mảnh đất màu mỡ nhất đại dương.

Sự kết hợp giữa rạn san hô và vụn san hô đồng nghĩa với việc các đối tượng macro ở đây cực kỳ đa dạng. Bạn có thể tìm thấy những sinh vật trú ngụ dưới đáy kỳ lạ ẩn mình trong cát ngay cạnh những loài sên biển (nudibranch) sặc sỡ đang ăn thủy tức trên rạn san hô. Vì cát ở đây sáng màu hơn và nặng hơn lớp bùn mịn ở Lembeh, bạn thực sự ít phải lo lắng hơn một chút về hiện tượng phản xạ ngược (backscatter) kinh khủng có thể làm hỏng bức ảnh của mình.

Phản xạ ngược (backscatter) là kẻ thù số một của nhiếp ảnh gia dưới nước. Nó xảy ra khi đèn strobe chiếu sáng các hạt lơ lửng trong nước nằm giữa cổng ống kính và đối tượng. Trong lớp bùn mịn, chỉ cần một cú đá chân vịt bất cẩn sẽ tạo ra một đám mây bụi mất tới 20 phút mới lắng xuống. Nước ở Anilao nhìn chung trong hơn. Bạn vẫn cần kỹ thuật đá chân hoàn hảo, làm ơn, chỉ dùng đá chân ếch (frog kick) thôi nhé. Nhưng bạn có thể điều chỉnh góc đèn strobe gắt hơn một chút mà không sợ làm sáng rực cả một "trận mưa tuyết" đầy mảnh vụn.

Những Ngôi Sao Nhỏ Của Batangas

Chúng ta cần nói về những "người nổi tiếng" ở địa phương này. Các hướng dẫn viên lặn (dive guide) ở Anilao có đôi mắt sắc bén như tôm tít (mantis shrimp). Họ có thể phát hiện ra một sinh vật trong suốt trên một tảng đá trắng từ khoảng cách ba mét. Tôi đã học được cách đơn giản là tin tưởng họ. Khi hướng dẫn viên của tôi chỉ vào một nơi trông chẳng có gì cả, tôi không tranh cãi. Tôi chỉ bắt đầu điều chỉnh tay đèn strobe và thiết lập thông số phơi sáng.

Sên Biển Shaun the Sheep (Costasiella kuroshimae)

Đây là sinh vật cứ vài tháng lại làm "dậy sóng" mạng internet. Thực ra nó không phải là sên trần (nudibranch) mà là một loài sên biển hấp thụ tảo (sacoglossan sea slug). Nhưng những tay săn ảnh macro chúng tôi cứ gọi tắt là "nudi" cho nhanh.

Costasiella kuroshimae trông giống hệt một chú cừu hoạt hình nhỏ xíu màu xanh lục phát sáng với đôi tai hồng. Những chiếc "tai" đó thực chất là các cảm thấu khứu giác (rhinophores) mà chúng dùng để ngửi môi trường xung quanh. Màu xanh đến từ các lục lạp mà chúng "đánh cắp" từ tảo mà chúng ăn. Chúng thực sự quang hợp để tồn tại.

Tìm thấy chúng là một việc gây ức chế. Bạn phải tìm loài tảo Avrainvillea. Loại tảo này trông giống như một chiếc vợt bóng bàn màu xanh đậm đầy lông tơ cắm dưới cát. Khi tìm thấy tảo, bạn phải soi kỹ các mép lá để tìm sên.

Để chụp được chúng, bạn cần độ phóng đại cực lớn. Một ống kính macro tiêu chuẩn là không đủ. Tôi dùng ống Nikon 105mm nhưng với loài Cừu này, tôi phải hạ thêm một thấu kính bổ trợ (wet lens) độ phóng đại +15 lên phía trước cổng ống kính. Độ sâu trường ảnh (DOF) ở mức phóng đại này mỏng như lưỡi dao cạo. Nếu tôi chụp ở f/8, chỉ có đầu của chiếc tai trái của con sên là nét, trong khi đôi mắt sẽ là một đống mờ nhòe. Tôi thường phải khép khẩu xuống f/22 hoặc thậm chí f/29. Điều này đòi hỏi lượng ánh sáng khổng lồ. Tôi đẩy đèn strobe lên hết công suất và chỉnh góc hướng vào trong vừa đủ để bắt được ánh sáng xuyên thấu từ thân hình của con sên.

Sên Biển Pikachu (Thecacera pacifica)

Nếu đã có cừu, thì cũng nên có cả Pokémon. Thecacera pacifica có màu vàng tươi với các vạch đen và đốm xanh lam rực rỡ ở đầu các chi. Nó thực sự trông giống hệt Pikachu.

Khác với sên Cừu nằm trên tảo dưới cát, sên Pikachu thường được tìm thấy đang bám vào các cụm động vật rêu (bryozoans) trên vách đá. Điều này có nghĩa là bạn thường phải chụp chúng trên một phông nền rất rối rắm.

Đây là lúc tôi thích sử dụng thiết bị gom sáng (snoot). Snoot là một thiết bị dạng phễu gắn vào phía trước đèn strobe. Nó thu hẹp chùm sáng từ một dải rộng thành một điểm sáng nhỏ, tập trung. Việc nhắm mục tiêu cực kỳ gây nản lòng. Bạn chỉ cần chệch một milimet là bức ảnh sẽ tối đen hoàn toàn. Nhưng khi bạn trúng đích, nó thực sự là phép màu. Snoot chỉ chiếu sáng duy nhất con sên Pikachu vàng rực, khiến phông nền san hô lộn xộn chìm vào bóng tối thuần khiết.

Cua Võ Sĩ (Lybia tessellata)

Sên biển rất tuyệt vì chúng di chuyển chậm. Các loài giáp xác lại là một cấp độ căng thẳng hoàn toàn khác.

Lybia tessellata là một loài cua nhỏ xíu mang theo một con hải quỳ sống ở mỗi càng trước. Khi bị đe dọa, nó vung vẩy những con hải quỳ này như một đội cổ vũ với những quả bông (pom-poms) đầy nọc độc. Các con hải quỳ (Triactis producta) sẽ chích kẻ thù và bảo vệ cua.

Tôi nhớ một lần lặn ở Arthur's Rock. Hướng dẫn viên của tôi gõ vào bình lặn bằng cây chỉ kim loại. Tôi bơi lại gần và anh ấy chỉ vào một mẩu san hô chết dưới một gờ đá nhỏ. Tôi nhìn chằm chằm trong năm phút liền. Cuối cùng tôi cũng thấy con cua. Nó không lớn hơn một cái móng tay.

Tôi đã dành 80 phút với duy nhất con cua đó. Tôi không di chuyển. Máy ảnh của tôi đã khóa chặt vào tảng đá. Tôi chờ đợi một khoảnh khắc hành vi hoàn hảo. Một bức ảnh con Cua võ sĩ chỉ ngồi yên đó thì thật nhàm chán. Tôi muốn con cua phải vươn người lên và đưa những con hải quỳ về phía trước. Tôi kiểm tra đồng hồ áp suất khí. Tôi còn 50 bar. Thời gian sắp hết.

Tôi lẩm nhẩm hát để giữ bình tĩnh. Con cua khẽ động đậy. Nó bước tới. Nó nhấc đôi càng lên đối xứng hoàn hảo trước ống kính máy ảnh. Tôi bóp cò chụp.

Đèn strobe không nổ.

Dây đồng bộ (sync cord) của tôi đã bị lỏng khỏi cổng kết nối (bulkhead) trên housing. Tôi hét lên một tiếng trong mồm thở mà chắc là đã làm lũ cá trong vòng một dặm chạy sạch. Tôi ấn sợi dây lại, cầu nguyện thần biển và đợi thêm mười phút nữa trong khi lượng khí cạn dần về vùng đỏ và bắp chân bắt đầu bị chuột rút. Con cua cuối cùng cũng "biểu diễn" lại và tôi đã có được bức ảnh. Đó chính là tóm tắt hoàn hảo cho nhiếp ảnh macro: 90% là sự ức chế thuần túy và 10% là niềm hạnh phúc tột độ.

Cách Tiếp Cận Kỹ Thuật Tại Anilao

Nếu bạn đang lên kế hoạch đến vùng này, bạn không thể chỉ vác một chiếc máy ảnh hành trình (action camera) trên một chiếc gậy tự sướng và mong đợi bắt được những khoảnh khắc này. Bạn cần những công cụ phù hợp và một tư duy đúng đắn.

Dưới đây là bảng tóm tắt cách tôi tiếp cận ba ngôi sao chính của Anilao.

Thiết bị chỉ là một nửa của phương trình. Nửa còn lại là khả năng kiểm soát độ nổi.

Bạn sẽ dành phần lớn thời gian lặn để lơ lửng chỉ cách đáy vài inch. Bạn không được chạm vào rạn san hô đang sống. Bạn không được làm vẩn đục cát. Một số nhiếp ảnh gia gian lận bằng cách đeo thêm quá nhiều chì để ép mình nằm sát đáy. Tôi khinh ghét việc này. Các tiêu chuẩn của PADI và SSI quy định nghiêm ngặt về độ nổi trung tính (neutral buoyancy) là có lý do. Việc kéo lê chì dưới đáy sẽ phá hủy chính những vi môi trường mà chúng ta đang cố gắng chụp ảnh.

Thay vì thêm trọng lượng, tôi làm chủ thể tích phổi của mình. Tôi xả hết khí khỏi BCD cho đến khi đạt trạng thái trung tính hoàn hảo. Sau đó tôi thở ra thật sâu, sử dụng 1/3 dung tích phổi dưới để thiết lập một trạng thái lơ lửng ổn định, hơi nặng một chút. Tôi sử dụng một cây gậy lặn (muck stick) bằng kim loại đầu tù, chỉ đặt một ngón tay lên đó, cắm nhẹ vào một vạt cát chết hoàn toàn. Tôi không bao giờ dùng gậy trên san hô sống. Nó đóng vai trò như một điểm tựa cho cơ thể để tôi có thể giữ bộ vỏ máy ảnh nặng nề đứng yên tuyệt đối mà không cần đặt chân vịt lên hệ sinh thái mỏng manh.

Nghệ Thuật Của Sự Chậm Lại

Văn hóa lặn hiện đại thường bị ám ảnh bởi việc đi được quãng đường bao xa. Các buổi tóm tắt lặn (dive briefing) nghe giống như các chiến dịch quân sự: chúng ta sẽ bơi đến điểm này, móc cố định (hook) để kháng dòng chảy, trôi dọc theo vách đá và nổi lên ở phao đánh dấu.

Anilao bác bỏ hoàn toàn triết lý này.

Một chuyến lặn tốt ở Anilao có thể chỉ bao phủ tổng quãng đường 20 mét. Bạn nhảy xuống, lặn xuống vùng vụn san hô và bạn bò. Bạn nhìn vào từng ngóc ngách. Bạn nhìn vào mặt dưới của những chiếc lá mục. Bạn kiểm tra những mảnh gáo dừa bị vứt bỏ dưới đáy cát. Bạn nhận ra rằng một vạt tảo chỉ bằng cái đĩa ăn chứa đựng cả một hệ sinh thái đang vận hành của tôm, cua và giun dẹp.

Có một sự thiền định sâu sắc trong kiểu lặn này. Khi bạn hạn chế vận động thể chất, đôi mắt của bạn buộc phải làm việc nhiều hơn. Não của bạn bắt đầu loại bỏ những hình ảnh toàn cảnh và tập trung vào những chi tiết siêu nhỏ. Kết cấu của một loài hải miên thông thường bỗng chốc trông như một vùng địa hình ngoài hành tinh. Một con tôm ma (ghost shrimp) trong suốt nhỏ xíu trở thành sinh vật hấp dẫn nhất trên trái đất. Một hạt bụi đột nhiên chớp mắt. Phép màu là đây.

Những chuyến đi tới Anilao của tôi luôn diễn ra theo cùng một nhịp điệu. Vào ngày đầu tiên, mắt tôi vẫn còn điều tiết theo thế giới lớn. Tôi bỏ lỡ một nửa những gì hướng dẫn viên chỉ. Đến ngày thứ ba, não tôi đã được hiệu chuẩn lại. Tôi bắt đầu tự tìm thấy sên biển. Tôi bắt đầu đoán trước được những chuyển động thất thường của cá bống (gobies). Dòng nước lạnh rỉ xuống sống lưng không còn làm tôi bận tâm nhiều nữa. Bộ vỏ máy ảnh nặng nề cảm giác như hoàn toàn không trọng lượng.

Khi tôi đóng gói bộ đồ lặn ướt nhẹp vào ngày cuối cùng, ngửi thấy mùi đặc trưng của cao su tổng hợp (neoprene) ẩm và muối biển khô dưới nắng, tôi luôn cảm thấy một chút tội lỗi. Lembeh là nhà. Lembeh chiếm trọn trái tim tôi. Nhưng sự đa dạng tuyệt đối của các đối tượng đang chờ đợi trong những vùng vụn san hô đầy màu sắc của Anilao khiến đây là một cuộc hành hương mà tôi phải thực hiện hàng năm. Luôn còn một con sên biển nữa mà tôi chưa chụp được hoàn hảo. Luôn còn một sự điều chỉnh khẩu độ nhỏ nữa mà tôi cần thử nghiệm.

Đại dương bao la vô tận, nhưng những phần tuyệt vời nhất của nó thường lại nhỏ hơn cả móng tay bạn. Bạn chỉ cần sự kiên nhẫn để ngừng đạp chân vịt và bắt đầu quan sát.