Lặn Nước Lạnh: Sự Trong Trẻo Tàn Khốc Của Phương Bắc

Điều đầu tiên bạn cảm nhận được không phải là cái lạnh. Đó là sự chấn động.

Bạn rơi xuống nước và trong một phần tích tắc, khuôn mặt bạn như bốc cháy. Đó là phản ứng của vùng da hở với dòng nước ở nhiệt độ 2 độ C. Cảm giác như một cú tát. Sau đó, sự tê liệt ập đến. Môi bạn biến thành cao su. Bộ điều khí (regulator) cảm giác như một mảnh kim loại lạ lẫm nằm trong một khung hàm mà bạn không còn kiểm soát được nữa.

Điều này tốt. Nó khiến bạn tỉnh táo.

Người ta hỏi tôi tại sao lại lặn ở Na Uy hay Iceland. Họ hỏi về Maldives. Họ hỏi về rạn san hô Great Barrier. Tôi trả lời rằng tôi không thích những cái hồ bơi. Lặn ở vùng nhiệt đới quá mềm yếu. Nó quá dễ dàng. Bạn mặc một chiếc áo chống phát ban (rash guard) và nhảy xuống. Bạn ngắm nhìn những con cá đầy màu sắc chẳng có bản năng sinh tồn. Bạn ngoi lên và cảm thấy ấm áp.

Ở phương Bắc, đại dương buộc bạn phải tôn trọng. Nếu bạn mắc sai lầm ở đây, nhiệt động lực học sẽ kết liễu bạn trước khi bạn kịp hết khí. Nhưng phần thưởng là thứ bạn không thể tìm thấy ở vùng nhiệt đới. Đó là tầm nhìn xa đến mức khiến não bộ bị đánh lừa và những sinh vật trông như thể chúng đã sống sót từ thời kỳ khủng long.

Vật Lý Của Sự Trong Trẻo

Nước lạnh rất nặng. Nó đặc. Ở những nơi như Silfra, Iceland, hay các vịnh hẹp (fjords) ở miền Bắc Na Uy, nước không giữ các tạp chất lơ lửng như cái "nồi súp" ấm áp ở xích đạo. Tảo khó lòng nở hoa trong mùa đông tối tăm. Phù sa lắng xuống.

Tôi nhớ lần lặn đầu tiên tại Silfra. Đó là một vết nứt giữa các mảng kiến tạo Bắc Mỹ và Á-Âu. Nước ở đó là nước tan chảy từ sông băng. Nó đã được lọc qua đá nham thạch ngầm xốp từ ba mươi đến một trăm năm trước khi thấm vào hồ.

Tầm nhìn không chỉ dừng lại ở mức "tốt". Nó là vô tận. Bạn có thể nhìn xa hơn 100 mét. Khi lặn xuống, bạn không có cảm giác mình đang ở dưới nước. Bạn cảm giác như mình đang rơi lơ lửng giữa không trung. Thứ duy nhất nhắc nhở bạn về môi trường xung quanh là lực cản lên trang bị và những bong bóng khí đang nổi lên.

Nó gây ra cảm giác chóng mặt. Bạn nhìn xuống vực thẳm của vết nứt và não bộ gào thét rằng bạn sắp đập mặt xuống đáy. Nhưng bạn vẫn nổi.

Sự trong trẻo này có cái giá của nó. Nước duy trì ở mức 2°C đến 4°C quanh năm. Đó là một môi trường vô trùng. Không có cá trong chính vết nứt đó. Chỉ có đá và loại tảo xanh "tóc của quỷ lùn" (troll hair). Đó là một khoảng không chết chóc nhưng tuyệt đẹp. Nó buộc bạn phải nhìn vào bên trong chính mình. Bạn không nghe thấy gì ngoài tiếng thở của chính mình và tiếng rắc của các mảng kiến tạo nếu bạn đủ may mắn có mặt ở đó trong một đợt dịch chuyển.

Rừng Sắt, Hải Cẩu và Những Kẻ Sát Nhân

Rời khỏi vùng nước ngọt của Iceland để đến với vùng nước mặn ven biển Na Uy, mọi thứ trở nên trần trụi hơn. Sự sống xuất hiện.

Tầm nhìn ở biển Na Uy trong mùa đông vẫn rất đặc biệt, thường từ 30 đến 40 mét. Nhưng ở đây, dòng nước đầy rẫy những con quái vật.

Chúng tôi có những rừng tảo bẹ. Laminaria hyperborea. Đây không phải là những loại cỏ mềm mại, uyển chuyển bạn thấy ở California. Chúng là những thân cây dày, dai như da, cao tới hai mét. Trong dòng chảy, chúng đung đưa như một đám đông những gã nghiện nhạc metal say xỉn.

Di chuyển trong rừng tảo bẹ đòi hỏi khả năng kiểm soát độ nổi hoàn hảo. Nếu bạn va xuống đáy, bạn không chỉ làm đục cát. Bạn sẽ bị mắc kẹt. Thân tảo đủ khỏe để giật phăng bộ điều khí ra khỏi miệng nếu bạn hoảng loạn.

Bên trong khu rừng này, cuộc sống rất khắc nghiệt. Chúng tôi thấy cá sói (Wolffish - Anarhichas lupus). Những sinh vật xấu xí. Da xám, nhăn nheo và hàm răng được thiết kế để nghiền nát cua và nhím biển. Chúng không bơi đi khi bạn đến gần. Chúng quay lại và nhìn chằm chằm vào bạn. Chúng biết chúng có thể cắn xuyên qua ủng của bộ đồ lặn khô. Tôi tôn trọng điều đó.

Sau đó là những kẻ phiền nhiễu. Hải cẩu cảng (Harbor Seals).

Khi tôi đang kiểm tra các đường ống hoặc các mỏ neo, chúng thường xuất hiện. Mọi người gọi chúng là "chó con của biển". Tôi gọi chúng là một mối nguy hiểm. Chúng nhanh nhẹn, thông minh và hoàn toàn không có khái niệm về khoảng cách cá nhân. Một con hải cẩu sẽ gặm chân vịt của bạn. Chúng sẽ giật van xả khí. Trong làn nước 3°C, việc bị hải cẩu làm thủng lớp đệm (seal) của bộ đồ lặn khô không phải là chuyện đùa; đó là một bản án hạ thân nhiệt. Tôi luôn để mắt đến chúng. Chúng chỉ dễ thương cho đến khi chúng làm hỏng trang bị của bạn.

Và cuối cùng, là cá voi sát thủ (Orcas).

Tại Skjervøy hoặc Lofoten, những đàn cá trích vào mùa đông kéo theo cá voi sát thủ. Khách du lịch trả hàng ngàn đô la để lặn ống thở với chúng trên bề mặt. Lặn bình khí (scuba diving) với chúng rất hiếm, vì bong bóng khí có xu hướng làm cá trích sợ hãi, nhưng điều đó vẫn xảy ra vào những ngày yên tĩnh.

Tôi đã có một ca lặn gần Tromsø ba năm trước. Chúng tôi ở độ sâu 15 mét. Nước tối sầm lại. Một cái bóng che khuất mặt trời. Một con cá voi sát thủ đực, vây lưng hơi đổ xuống, lướt qua chúng tôi. Nó khổng lồ. Nó nhìn tôi bằng một con mắt thông minh đến đáng sợ. Nó không sợ hãi. Nó đang đánh giá xem tôi có phải là một con hải cẩu hay không. Mảng trắng trên mũ trùm đầu của bộ đồ lặn khô có lẽ không giúp ích được gì. Tôi đứng hình. Nó lướt qua.

Đó chính là sự phấn khích tột độ. Ở đây, bạn không nằm ở đỉnh chuỗi thức ăn. Bạn chỉ là một vị khách chậm chạp và vụng về.

Nhiệt Động Lực Học và Phần Cứng

Bạn không thể lặn ở những vùng nước này với trang bị thuê. Những bộ điều khí tiêu chuẩn cho khu nghỉ dưỡng sẽ giết chết bạn.

Nguyên lý vật lý là đây: Khi khí áp suất cao di chuyển từ bình chứa đến tầng một (first stage) của bộ điều khí, nó giãn nở. Sự giãn nở gây ra sự làm lạnh. Đây là hiệu ứng Joule-Thomson. Nếu nước đã gần đóng băng, sự sụt giảm nhiệt độ nội bộ này có thể làm đóng băng hơi ẩm trong không khí hoặc dòng nước xung quanh.

Băng hình thành bên trong piston hoặc màng ngăn (diaphragm). Van bị kẹt ở trạng thái mở. Bạn gặp tình trạng dòng chảy tự do (free-flow).

Một ca free-flow ở độ sâu 30 mét trong làn nước 4°C là một tình huống khẩn cấp. Bình khí của bạn sẽ cạn sạch trong chưa đầy hai phút. Tiếng bong bóng khí vang lên đinh tai nhức óc. Bạn không thể thở bình thường vì không khí đang bị tống thẳng xuống cổ họng.

Cấu Hình Lặn Nước Lạnh

Tôi chỉ tin tưởng vào những thiết kế kỹ thuật chuyên dụng.

Tôi sử dụng bộ điều khí Apeks MTX-R. chúng được chế tạo dựa trên các thông số kỹ thuật quân sự cho vùng nước đóng băng. Chúng hít vào hơi nặng, nhưng không bao giờ đóng băng.

Về bộ đồ, tôi mặc Santi E.Motion Plus. Nó rất bền. Bên dưới, tôi mặc một chiếc áo sưởi. Có người gọi đó là gian lận. Tôi gọi đó là kéo dài thời gian lặn. Khi nhiệt độ cốt lõi của bạn giảm xuống, cơ thể sẽ rút máu từ các chi để bảo vệ các cơ quan nội tạng. Tay bạn sẽ tê dại trước. Sau đó, tư duy của bạn chậm lại.

Bạn trở nên ngu ngốc khi bị lạnh. Bạn quên kiểm tra khí. Bạn quên các trạm dừng giải nén (decompression stops). Chiếc áo sưởi giúp tôi duy trì sự minh mẫn.

Nỗi Đau Của Chiếc Vuốt

Hãy nói về đôi bàn tay. Đây là điểm yếu nhất.

Ngay cả với găng tay khô, cái lạnh vẫn len lỏi vào. Không khí bên trong găng tay bị nén khi bạn lặn xuống. Bạn phải cân bằng áp suất (equalize) cho găng tay bằng cách đẩy không khí từ bộ đồ lặn qua vòng đệm cổ tay. Nếu bạn quên, bạn sẽ bị "bó đồ" (suit squeeze) lên bàn tay. Lớp cao su latex kẹp chặt lại. Máu ngừng lưu thông.

Tôi đã có một ca lặn mà vòng đệm găng tay khô bị hỏng. Nước tràn vào tay trái. Đó là nước 3°C. Trong vòng năm phút, bàn tay tôi trở thành một khối thịt vô dụng. Tôi không thể vận hành vòi bơm (inflator). Tôi đã phải kết thúc ca lặn.

Ngoi lên mặt nước với một chiếc găng tay đầy nước là một sự tra tấn. Khi máu quay trở lại các ngón tay đã đông cứng, cảm giác như có ai đó đang dùng búa đập vào tay bạn. Trong ngành này, chúng tôi gọi đó là "cơn đau thấu xương gây buồn nôn" (screaming barfies). Cơn đau dữ dội đến mức khiến bạn buồn nôn.

Nhưng rồi bạn lau khô người. Bạn uống cà phê đen. Bạn kiểm tra lại vòng đệm. Và bạn lại lặn xuống.

Tại Sao Chúng Tôi Làm Vậy

Tại sao phải chịu đựng đống trang bị đóng băng, những tảng chì nặng nề, nỗi đau và bóng tối?

Bởi vì sự tĩnh lặng.

Ở vùng nhiệt đới, luôn có tiếng ồn. Tiếng tôm gõ. Tiếng động cơ tàu. Tiếng các thợ lặn khác gõ vào bình khí.

Trong mùa đông Na Uy, dưới tầng sâu, mọi thứ im lìm. Tuyết trên bề mặt dập tắt mọi âm thanh. Độ đặc của nước dường như hấp thụ hết tiếng ồn. Bạn cô độc với các nguyên lý vật lý của ca lặn.

Có một cảm giác rất riêng khi bạn ngoi lên mặt nước sau 45 phút lặn trong dòng nước giá lạnh. Bạn phá vỡ mặt nước. Trời có thể đang tuyết rơi. Không khí trong lành và sắc lẹm. Bạn kéo thân hình nặng nề của mình lên thuyền. Bạn kéo khóa bộ đồ lặn khô. Hơi nước bốc lên từ lớp áo lót bên trong.

Bạn cảm thấy mình bất tử. Bạn đã sống sót trong một môi trường muốn biến bạn thành một khối băng. Bạn đã thấy những rừng tảo bẹ đứng gác trong bóng tối. Bạn đã thấy sự trong trẻo của vết nứt kiến tạo.

Nó thô ráp. Nó công nghiệp. Đó mới là lặn thực thụ.

Hãy cứ giữ lấy vùng nước ấm của các người. Tôi chọn băng giá.