Văn hóa tiền tip khi lặn bình khí: Hướng dẫn toàn cầu dành cho thợ lặn

Bạn của tôi, chào mừng bạn. Hãy ngồi xuống đây. Để tôi rót cho bạn một chén trà. Đây là trà của người Bedouin, đậm đà vị đường và lá habak tươi hái từ những ngọn núi phía sau chúng ta. Hôm nay gió thổi từ phương Bắc, nên vùng Lỗ Xanh (Blue Hole) sẽ rất êm ả. Thật hoàn hảo để lặn trôi từ điểm The Bells.

Chúng ta thường nói rất nhiều về độ nổi (buoyancy). Chúng ta nói về mức tiêu thụ khí (air consumption). Chúng ta nói về lượng nitơ tích tụ trong các mô (nitrogen loading). Nhưng có một điều mà các thợ lặn thường quá ngại ngùng để hỏi tôi cho đến tận phút cuối cùng. Họ thì thầm điều đó khi đang lau tóc, hoặc lúng túng lục tìm ví với vẻ mặt đầy lo lắng.

"Malik này," họ hỏi. "Tôi nên đưa tiền tip bao nhiêu thì vừa?"

Đó là một câu hỏi nặng ký. Tiền bạc lúc nào cũng nặng nề cả. Ở sa mạc, chúng tôi nói rằng nước là sự sống, nhưng trong thế giới du lịch, tiền mặt chính là dòng nước giữ cho cỗ máy vận hành trơn tru. Tôi đã dẫn đoàn cho các thợ lặn từ Tokyo, Texas cho đến Berlin. Mỗi người đều có một ý niệm khác nhau về thế nào là lịch sự.

Vậy nên, hãy cùng làm rõ điều này. Hãy nói về cách để thốt lên lời "shukran" (cảm ơn) mà không mắc phải sai sót nào.

Những bàn tay vô hình

Trước khi nói về đô la hay euro, bạn phải hiểu mình đang tip cho ai.

Hầu hết thợ lặn chỉ nhìn thấy Divemaster hoặc Huấn luyện viên. Bạn thấy tôi vì tôi là người chỉ cho bạn xem những chú sên biển (nudibranch). Tôi là người kiểm tra lượng khí của bạn. Chúng ta trở thành bạn bè. Chúng ta cười đùa dưới mặt nước.

Nhưng ai là người đã nạp đầy bình khí cho bạn từ lúc 5 giờ sáng khi bạn còn đang ngủ? Ai là người đã lái con tàu vượt qua những con sóng dữ để bụng bạn không bị nhào lộn? Ai là người đã dọn rửa boong tàu khi biển cả trở nên giận dữ?

Những "cậu bé máy nén" (compressor boy) và thuyền trưởng thường là những người kiếm được ít tiền nhất. Họ sống trong bóng tối. Họ nồng nặc mùi dầu diesel để bạn có thể tận hưởng mùi muối biển và kem chống nắng. Khi nghĩ về tiền tip, bạn phải nghĩ đến họ. Nếu bạn đưa tất cả tiền cho hướng dẫn viên, bạn đang nuôi cái miệng nhưng lại để đôi tay bị bỏ đói.

Tôi nhớ có một vị khách từ London nhiều năm trước. Anh ấy đã có một tuần tuyệt vời. Anh ấy đã thấy một con cá bàng chài Napoleon khổng lồ tại điểm Canyon. Đến cuối chuyến đi, anh ấy dúi vào tay tôi tờ một trăm euro. Một gia tài đấy. Anh ấy thì thầm: "Cho anh đấy, Malik. Chỉ riêng anh thôi."

Tôi đã nhận lấy và mỉm cười. Nhưng sau đó, tôi phải vào bếp và chia nó với thuyền trưởng Ahmed và cậu bé Omar, người chuyên vác những thùng đồ nặng. Đó là điều đúng đắn phải làm. Nhưng sẽ tốt hơn nếu bạn, với tư cách là thợ lặn, hiểu được hệ sinh thái này ngay từ đầu.

Địa lý của lòng biết ơn

Đại dương là một thực thể thống nhất, nhưng quy luật trên đất liền thì mỗi nơi mỗi khác. Những gì được coi là lịch sự ở Dahab có thể là một sự xúc phạm ở Tokyo.

Đông Nam Á (Thái Lan, Indonesia, Philippines)

Tôi có nhiều bạn bè làm việc ở Raja Ampat và Komodo. Nước ở đó ấm, và con người còn ấm áp hơn. Ở những nơi này, chi phí sinh hoạt thấp so với phương Tây, nhưng mức lương cũng rất thấp.

Tiền tip ở đây không "bắt buộc" như một khoản thuế, nhưng nó được kỳ vọng sâu sắc và là nguồn sống chính. Các hướng dẫn viên địa phương thường phải nuôi cả đại gia đình ở làng.

• Văn hóa: Không đối đầu. Họ sẽ không bao giờ trực tiếp hỏi xin tiền bạn. Việc nài nỉ được coi là thô lỗ.
• Chiến thuật: Hãy tìm Hộp tip chung (Communal Tip Box). Nó thường nằm ở cửa hàng lặn hoặc trên tàu chính. Đây là cách công bằng nhất. Nó đảm bảo các nhân viên hậu cần, đầu bếp và người nạp khí đều có phần.
• Số tiền: Nếu bạn đi tàu lặn lưu trú (liveaboard), hãy trích ra khoảng 10% giá trị chuyến đi. Đối với lặn trong ngày, 5 đến 10 USD cho mỗi bình khí là một cử chỉ hào phóng sẽ biến bạn trở thành một "huyền thoại" trong mắt họ.

Châu Mỹ (Mỹ, Caribbean, Mexico, Trung Mỹ)

Tôi từng đến Cozumel. Những chuyến lặn trôi (drift dive) ở đó rất đẹp. Nhưng văn hóa ở đó khá quyết liệt. Ở Mỹ và các nước láng giềng, tiền tip không phải là tiền thưởng thêm. Đó chính là tiền lương.

Nếu bạn đến Florida, Hawaii hay Caribbean, thủy thủ đoàn có thể chỉ nhận được mức lương trên giấy tờ gần như bằng không. Họ sống sót nhờ tiền tip của bạn.

• Văn hóa: Thực tế và trực tiếp. Nếu bạn không tip, họ sẽ nhìn bạn như thể bạn vừa đánh cắp máy điều hòa áp suất (regulator) của họ vậy.
• Chiến thuật: 15% đến 20% chi phí thuê tàu. Đây là tiêu chuẩn, giống như khi đi nhà hàng.
• Cách thức: Bạn có thể đưa tiền mặt trực tiếp cho thuyền trưởng hoặc trưởng đoàn DM vào cuối chuyến đi. Họ thường sẽ tự phân chia. Đừng ngại ngùng ở đây. Tiền mặt là vua. Đô la Mỹ được chấp nhận ở hầu hết mọi nơi trong khu vực này.

Úc

Rạn san hô Great Barrier. Giấc mơ của nhiều người. Nhưng nước Úc rất đắt đỏ. Mức lương ở đó cao. Một huấn luyện viên lặn ở Cairns có cuộc sống tốt hơn nhiều so với một huấn luyện viên ở Honduras.

• Văn hóa: "Tình bằng hữu" (Mateship). Tiền tip không bắt buộc. Đó là một khoản thưởng đúng nghĩa.
• Chiến thuật: Bạn không trả tiền thuê nhà cho họ; bạn đang mời họ một chặng bia. Nếu dịch vụ xuất sắc, hãy để lại 20 hoặc 50 AUD cho quỹ bia của đoàn. Họ sẽ tung hô bạn. Nếu bạn không để lại gì, họ vẫn sẽ nói "Good on ya" (Làm tốt lắm) một cách chân thành.

Châu Âu và Biển Đỏ (Quê hương tôi)

Ở Ai Cập này, và khắp vùng Địa Trung Hải, là một sự pha trộn. Ở Châu Âu (Ý, Tây Ban Nha, Hy Lạp), phí dịch vụ thường đã bao gồm, nhưng thủy thủ đoàn phải làm việc nhiều giờ liền theo mùa vụ.

Ở Biển Đỏ, chúng tôi có "Baksheesh". Nó nằm trong máu của chúng tôi. Đó là cách để bôi trơn những bánh răng của cuộc đời.

• Văn hóa: Chúng tôi kỳ vọng điều đó, nhưng chúng tôi coi trọng mối quan hệ hơn. Chúng tôi muốn bạn quay lại vào năm sau.
• Chiến thuật: Cho một tuần lặn ở Biển Đỏ, 50 đến 100 Euro mỗi khách bỏ vào hộp chung là mức tiêu chuẩn.
• Tiền tệ - Một quy tắc quan trọng: Làm ơn, hãy sử dụng tiền giấy (Euro, USD, hoặc Bảng Anh). Đừng đưa tiền xu. Ở Ai Cập, các ngân hàng không đổi tiền xu ngoại tệ. Nếu bạn đưa cho một nhân viên tàu một đồng 2 Euro, nó chỉ là một mảnh kim loại đối với anh ta. Anh ta không thể tiêu nó. Hãy đưa tiền giấy.

Hộp tip vs. Cái bắt tay

Đây là câu hỏi tôi nhận được nhiều nhất. "Malik, tôi nên bỏ vào hộp hay đưa tận tay anh?"

Bạn của tôi, tôi sẽ thành thật với bạn.

Nếu bạn bỏ vào Hộp chung, bạn là một vị thánh. Bạn đang nuôi sống cả đội. Bạn đang đảm bảo rằng khi bạn quay lại, con tàu vẫn sạch sẽ và các bình khí luôn đầy vì thủy thủ đoàn đang hạnh phúc. Đây là cách tốt nhất cho khoản tip chung.

Tuy nhiên.

Nếu một người hướng dẫn cụ thể đã tìm cho bạn một con cá ngựa chỉ nhỏ bằng hạt gạo, hoặc nắm tay bạn khi bạn lên cơn hoảng loạn ở độ sâu 18 mét, hoặc sửa giúp bạn cái vòng đệm (O-ring) bị rò rỉ ngay năm phút trước khi nhảy xuống nước... bạn có thể thực hiện Cái bắt tay.

Cái bắt tay là một bí mật. Bạn gấp một tờ tiền nhỏ, khoảng 10 hoặc 20 Euro, vào lòng bàn tay. Khi nói lời chia tay, bạn bắt tay tôi và nhấn tờ tiền đó vào lòng bàn tay tôi. Bạn nhìn vào mắt tôi và nói: "Cảm ơn vì đã chăm sóc tôi."

Số tiền này sẽ ở lại với người hướng dẫn. Đó là dành cho sự quan tâm đặc biệt. Nhưng đừng làm điều này thay vì bỏ vào hộp. Hãy làm điều này cộng thêm vào hộp. Cái hộp chi trả cho công việc. Cái bắt tay chi trả cho tâm hồn.

Khi nào KHÔNG nên tip

Tôi yêu tiền. Tôi có ba đứa con phải nuôi. Nhưng có những lúc bạn nên giữ chặt ví của mình.

Đừng tip nếu an toàn bị phớt lờ. Nếu hướng dẫn viên say xỉn. Nếu thuyền trưởng lái ẩu. Nếu thiết bị nguy hiểm. Tiền tip là dành cho dịch vụ, không phải để cảm ơn vì đã sống sót sau sự cẩu thả.

Tuy nhiên, đừng trừng phạt thủy thủ đoàn vì những lỗi của đại dương.

Tôi đã thấy nhiều thợ lặn nổi giận vì nước lạnh, vì tầm nhìn kém, hoặc vì chúng tôi không thấy cá mập.

Bạn của tôi ơi, tôi là Malik, không phải Poseidon. Tôi không thể điều khiển các dòng hải lưu. Tôi không thể dùng bộ đàm gọi lũ cá mập bảo chúng phải xuất hiện đúng giờ hẹn với bạn. Thủy thủ đoàn làm việc vất vả hơn khi thời tiết xấu. Khi sóng cao, thuyền trưởng phải vật lộn với bánh lái hàng giờ liền. Khi dòng chảy mạnh, hướng dẫn viên phải bơi gấp đôi sức lực để giữ cho bạn an toàn.

Nếu chuyến lặn là một thảm họa vì thiên nhiên, nhưng thủy thủ đoàn vẫn giữ cho bạn an toàn và mỉm cười... đó chính là lúc họ xứng đáng nhận được khoản tip lớn nhất.

Một suy nghĩ cuối cùng từ sa mạc

Mặt trời hiện đang lặn sau những rặng núi Sinai. Ánh sáng đang chuyển màu nước biển sang sắc tím.

Đây là sự thật. Khoản tip tuyệt vời nhất bạn có thể trao đi chính là sự tôn trọng.

Tôi đã từng gặp những triệu phú ném tiền vào tôi mà không thèm nhìn vào mắt tôi. Tôi cảm thấy mình thật nghèo hèn. Tôi cũng đã gặp những sinh viên không có nhiều tiền, họ mua cho tôi một ly cà phê và viết một lá thư gửi cho sếp tôi nói rằng tôi là một người thầy giỏi. Khi đó, tôi cảm thấy mình như một vị vua.

Hãy chuẩn bị ngân sách trước khi rời nhà. Hãy coi tiền tip là một phần chi phí của kỳ nghỉ. Nếu bạn có khả năng chi trả cho vé máy bay và những chiếc máy điều hòa áp suất đắt tiền, bạn hoàn toàn có thể hỗ trợ những người địa phương đã biến giấc mơ của bạn thành hiện thực.

Hãy mang theo vài tờ tiền mới (đừng dùng tiền xu!). Giữ chúng trong túi khô. Và khi chuyến đi kết thúc, hãy trao đi với một bàn tay rộng mở và một nụ cười.

Giờ thì, hãy uống hết chén trà của bạn đi. Ngày mai chúng ta sẽ lặn. Tôi biết có một chú cá quỷ (Red Sea Walkman) đang trốn dưới cát gần điểm Lighthouse. Tôi sẽ chỉ cho bạn thấy.