Mở Tiệm Lặn: Sự Thật Đằng Sau Giấc Mơ

Hôm qua tôi đang lau chùi tầng một (first stage) của một chiếc Scubapro Mk2 cũ. Lớp chrome đã bong tróc, nhưng nó vẫn chạy tốt. Nó luôn chạy tốt vì đó là cụm điều áp kiểu piston, đơn giản và lì lợm. Rồi một thằng nhóc, chắc chừng 25 tuổi, lại gần tôi. Nó đeo một chiếc máy tính lặn mới toanh, nhìn xịn xò như đồng hồ thông minh và giá còn đắt hơn chiếc xe máy đầu tiên của tôi. Nó bảo: "Tatay, con muốn bỏ việc văn phòng. Con muốn mở một trung tâm lặn ở Batangas này. Sống với giấc mơ."

Sus maryosep. Giấc mơ hả?

Tôi nhìn nó. Tôi nhìn vết dầu mỡ trên tay mình. Tôi nhìn đống đồ lặn (wetsuits) bốc mùi nước tiểu và giấm đang phơi trong bóng râm.

"Ngồi xuống đi con," tôi bảo nó. "Con muốn làm chủ à? Muốn có tiệm riêng à? Để ta nói cho nghe con sẽ mất tiền như thế nào."

Con nghĩ đi lặn là chỉ có cá với san hô sao? Không. Kinh doanh lặn biển là về rỉ sét. Về muối. Và về việc trả hóa đơn khi bão đang gào thét ngoài kia và chẳng có ai đi lặn cả.

Đây là sự thật về chi phí.

1. Địa điểm: Vị trí được đổi bằng máu

Con muốn tiệm nằm ngay sát bãi biển, đúng không? Để khách có thể đi bộ từ phòng ra thẳng tàu. Rất tuyệt.

Nhưng con có biết đất ven biển bây giờ giá bao nhiêu không? Ở Anilao, ở Puerto Galera, hay thậm chí dưới phía nam ở Dauin? Đắt cắt cổ. Nếu con thuê, chủ đất sẽ bóp nghẹt con hàng năm. Nếu con mua, con đã là triệu phú rồi, việc gì phải làm nữa?

Nếu con chọn một nơi rẻ hơn, xa mặt nước, con sẽ gặp vấn đề mới: Hậu cần. Con cần xe tải để chở bình khí. Con cần nhân viên để vác tạ. Lưng của con sẽ gãy trước khi tài khoản ngân hàng của con kịp đầy.

Và hơi muối... nó ăn mòn mọi thứ.

• Đồ điện tử: Laptop của con sẽ "ngỏm" trong hai năm.
• Máy điều hòa: Các lá nhôm của dàn nóng sẽ mủn ra thành bột.
• Bản lề cửa: Nếu không tra mỡ, chúng sẽ kẹt cứng lại.

Con không chỉ trả tiền thuê nhà. Con đang trả tiền để thay thế mọi thứ mà đại dương phá hủy.

2. Con tàu: Cái hố không đáy dưới nước

Người ta nói hai ngày hạnh phúc nhất của một chủ tàu là ngày họ mua tàu và ngày họ bán được nó. Đúng đấy.

Con cần một con tàu. Có thể là một chiếc bangka truyền thống với càng tre, hoặc một chiếc cano cao tốc bằng sợi thủy tinh xịn xò.

• Động cơ: Nó sẽ hỏng. Thường là vào lúc 6 giờ sáng khi con có sáu vị khách đang chờ lặn lúc bình minh. Con cần số điện thoại của thợ máy trong danh sách gọi nhanh. Con cần dự phòng cánh bơm (impellers), bộ lọc nhiên liệu, dầu máy.
• Thân tàu: Con phải dọn sạch đáy tàu. Hà bám rất nhanh trong nước ấm. Nếu không dọn, tàu sẽ chạy chậm và tốn dầu hơn.
• Nhiên liệu: Giá dầu chỉ có lên, không có xuống. Con không thể tăng giá với khách mỗi khi giá xăng dầu thay đổi. Con phải tự chịu thôi.
• Đăng ký: Giấy tờ của MARINA (Cục Công nghiệp Hàng hải) là một cơn ác mộng. Nó không bao giờ kết thúc.

Con nghĩ mình là một Divemaster? Khi làm chủ tiệm, con sẽ trở thành thợ máy trước tiên.

3. Trái tim của cửa tiệm: Máy nén khí

Đây là cỗ máy quan trọng nhất. Không có khí, không có lặn.

Một chiếc máy nén khí Bauer hoặc Coltri tốt tốn hàng ngàn đô la. Và nó rất ồn. Tạch-tạch-tạch-tạch. Cả ngày trời.

Nhưng mua nó là phần dễ nhất. Con phải bảo trì nó.

• Bộ lọc: Con cần hạt hút ẩm (molecular sieve) và than hoạt tính. Nếu con bủn xỉn với bộ lọc, khí sẽ có mùi như khói xe hoặc dầu. Rất nguy hiểm, ngộ độc khí carbon monoxide là có thật.
• Thay dầu: Dầu máy nén khí tổng hợp không hề rẻ.
• Đại tu: Khi máy nén khí hỏng, mà chắc chắn nó sẽ hỏng, con phải gửi linh kiện từ Manila hoặc từ nước ngoài về. Việc đó mất cả tuần.

Con làm gì trong hai tuần đó? Con đi thuê bình từ đối thủ cạnh tranh. Họ sẽ mỉm cười, chào "Kumusta," rồi lấy con giá gấp đôi.

4. Thiết bị: Học viên phá mọi thứ

Con cần thiết bị cho thuê. BCD, cụm điều áp (regulators), chân vịt, mặt nạ.

Đừng có mua mấy loại cầu kỳ với chân vịt xẻ (split fins) hay khóa nhựa lằng nhằng. Chúng sẽ hỏng sau một tuần. Hãy mua loại truyền thống. Cao su nặng. Cụm điều áp piston không cân bằng (unbalanced piston regulators). BCD kiểu áo khoác đơn giản.

Nhưng ngay cả đồ bền nhất cũng sẽ "tả tơi".

• Học viên kéo lê cụm điều áp dưới cát (làm hỏng màng ngăn diaphragm).
• Họ giẫm lên mặt nạ (làm nứt khung).
• Họ tè vào đồ lặn (ai cũng làm thế thôi, đừng có chối, nhưng nó làm thoái hóa lớp cao su neoprene).
• Họ làm rơi thắt lưng tạ xuống vực sâu.

Con cần ít nhất 20 bộ đồ đầy đủ để bắt đầu. Đó là một đống tiền. Và mỗi năm, con phải bảo trì cụm điều áp để đảm bảo an toàn. Bộ kit bảo trì không miễn phí, và công xá thì tốn thời gian.

5. Nhân sự và Bảo hiểm: Những cơn đau đầu

Con không thể làm một mình. Con cần một đội ngũ.

• Divemasters: Con cần người địa phương, những người hiểu dòng chảy. Không phải mấy tay "cao bồi" chỉ biết nhìn GPS hay dựa vào cái máy tính lặn đắt tiền. Con cần một người có thể ngửi thấy dòng chảy xuống (down-current) trước khi nó ập đến. Con phải trả lương xứng đáng, nếu không họ sẽ sang resort bên cạnh chỉ vì 500 peso nhiều hơn.
• Thủy thủ đoàn: Thuyền trưởng là vua. Nếu ông ấy bảo không đi vì sóng lớn, là không đi. Phải tôn trọng ông ấy.
• Bảo hiểm: Bảo hiểm trách nhiệm dân sự. Phí đại lý PADI hoặc SSI. Giấy phép kinh doanh. Giấy phép của Thị trưởng. Giấy xác nhận của Barangay. Chồng giấy tờ đó còn cao hơn cả bình khí Nitrox.

Nếu một vị khách trượt chân trên tàu và gãy ngón chân, ai trả tiền? Con trả. Nếu không có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, con sẽ mất trắng căn nhà.

Dòng tiền: Lúc no, lúc đói

Đây là thứ giết chết các tiệm mới mở. Họ khai trương vào tháng Tư. Trời nắng đẹp, biển lặng, khách du lịch khắp nơi. Tiền đổ về! Con cảm thấy mình giàu có. Con mua một chiếc xe tải mới.

Rồi tháng Bảy đến. Tháng Tám. Tháng Chín.

Habagat (Gió mùa Tây Nam) tới. Gió hú. Sóng lớn. Lực lượng Cảnh sát biển phát tín hiệu bão và cấm tất cả tàu bè. Không tàu nghĩa là không lặn. Không lặn nghĩa là không có thu nhập.

Nhưng đoán xem? Chủ nhà vẫn đòi tiền thuê. Nhân viên vẫn cần ăn cơm. Ngân hàng vẫn đợi tiền trả nợ.

Con phải tiết kiệm toàn bộ tiền từ mùa hè để sống sót qua mùa mưa. Nếu con tiêu hết, con sẽ đóng cửa vào tháng Mười. Ta đã thấy việc này xảy ra cả trăm lần rồi.

Marketing: Con phải bán một giấc mơ

Ta ghét phần này. Ngày xưa, nếu con là một thợ lặn giỏi, người ta sẽ tự tìm đến. Tiếng lành đồn xa. "Cứ tìm Santiago, ông ấy biết chỗ nào có cá mập."

Bây giờ á? Hay naku. Con cần Instagram. Con cần TikTok.

Con phải chụp ảnh sên biển (nudibranch). Phải chụp ảnh mấy cô gái xinh đẹp mặc bikini cầm chân vịt. Con phải trả lời email lúc 10 giờ đêm vì khách bên Châu Âu đang thức và muốn biết con có sữa yến mạch để pha cà phê không.

Sữa yến mạch! Chúng ta đang ở trên đảo! Uống cà phê hòa tan đi và im lặng giùm cái.

Nhưng con không thể nói thế. Con phải bảo: "Dạ thưa ngài, chúng tôi rất sẵn lòng phục vụ." Chăm sóc khách hàng còn khó hơn cả việc chiến đấu với một con cá bò Titan (Titan Triggerfish). Con phải mỉm cười khi họ đến muộn. Con phải mỉm cười khi họ bảo họ đã lặn 100 lần nhưng lại không biết cách xả nước mặt nạ.

Nhìn lại thực tế

Nghe lời Tatay đi.

Nếu con yêu lặn, hãy làm Divemaster. Làm Huấn luyện viên (Instructor). Để lão chủ phải lo về bộ lọc máy nén khí và động cơ tàu. Con chỉ việc lặn, uống bia và ngủ.

Nhưng nếu con muốn làm chủ, con phải yêu việc kinh doanh hơn cả việc lặn. Con sẽ lặn ít đi. Con sẽ ngồi trong văn phòng đếm từng đồng peso trong khi mọi người khác đang đi ngắm rùa.

Nó là công việc cực nhọc. Nặng nề.

Nhưng... đôi khi, vào sáng sớm, khi mặt biển phẳng lặng như gương, động cơ tàu nổ êm ru, và khách lặn ngoi lên với nụ cười rạng rỡ... thì mọi chuyện cũng ổn.

Chỉ là, đừng có mua chân vịt xẻ.