Chất Độc Màu Xanh: Say Nitơ Và Tại Sao Nó Không Phải Trò Tiêu Khiển

Chúng ta đang ở độ sâu bốn mươi hai mét. Nước có một màu xanh thẫm, đè nén trông như mực vậy. Tôi đang nhìn chằm chằm vào một con cá mú khổng lồ. Con cá này xấu điên. Ý tôi là, cực kỳ xấu ấy. Nhưng vì lý do nào đó, tôi lại nghĩ nó là gã hài hước nhất mà tôi từng gặp. Tôi thực sự đang cười sặc sụa vào cái mồm cấp khí (regulator) của mình. Những bong bóng đang cù vào má và tôi cảm thấy cực kỳ phấn khích. Cứ như thể tôi vừa trúng số độc đắc và tợp luôn một ly espresso đúp cùng một lúc vậy.

Rồi tôi nhìn vào đồng hồ áp suất.

Kim đồng hồ đã nằm trong vạch đỏ. Nhưng mấy con số chẳng có nghĩa lý gì cả. Chúng trông như chữ tượng hình ấy. Tôi biết mình nên quan tâm. Tôi biết màu đỏ nghĩa là nguy hiểm. Nhưng lúc này á? Tôi chỉ muốn vuốt ve con cá mú kia thôi.

Đó, hỡi các huyền thoại của tôi, chính là Say Nitơ (Nitrogen Narcosis). "Phê" nitơ. Sự mê hoặc của vực thẳm (Rapture of the Deep). Chất độc màu xanh.

Nghe có vẻ thơ mộng, đúng không? ĐÉO PHẢI ĐÂU. Nó là một sát thủ thực thụ đang chờ đợi bạn sau mốc 30 mét. Nó đánh lừa bộ não khiến bạn tưởng mình là bất bại ngay trước khi nó tìm cách tiễn bạn lên đường.

Cái Quái Gì Đang Xảy Ra Thế?

Hãy dẹp mấy cái phần khoa học chán ngắt sang một bên để chúng ta có thể nói về những điều điên rồ nhé.

Khi bạn lặn, bạn hít thở không khí nén. Không khí chủ yếu là nitơ (khoảng 79%). Trên mặt nước, nitơ khá là "chill". Nó chẳng làm gì cả. Nhưng khi bạn xuống sâu, áp suất tăng lên. Định luật Dalton (Dalton’s Law) bắt đầu phát huy tác dụng. Áp suất riêng phần của nitơ vọt lên tận nóc nhà.

Về cơ bản, bạn đang nhồi nhét nhiều phân tử khí vào máu và các mô hơn mức tự nhiên cho phép. Lượng khí này hòa tan vào lớp vỏ lipid (chất béo) của các tế bào thần kinh và cản trở việc truyền tín hiệu giữa chúng. Nó làm chậm các đường dây liên lạc trong não bạn một cách hiệu quả, tương tự như việc gây mê (anesthesia).

Các thợ lặn đời đầu gọi đó là "Định luật Martini". Quy tắc kinh điển là cứ mỗi 10 mét (33 feet) độ sâu, nó sẽ có tác dụng tương đương với việc uống một ly martini khô khi bụng đói.

Vậy ở 20 mét? Hai ly. Bạn thấy lâng lâng. Ở 30 mét? Ba ly. Bạn chính thức bị "tê phê". Ở 40 mét? Bốn ly. Bạn say quắc cần câu luôn rồi. Bạn có thể bắt đầu nhắn tin cho người yêu cũ. Hoặc theo thuật ngữ lặn, bạn có thể quên luôn việc kiểm tra khí của mình.

Các Triệu Chứng: Không Chỉ Là Một Cuộc Vui

Vấn đề là ở đây. Mọi người đều nghĩ say nitơ chỉ là cảm thấy hạnh phúc. Một sự hưng phấn tột độ. Và ừ, phần lớn thời gian thì đúng là vậy. Bạn cảm thấy mình như một ngôi sao nhạc rock. Nhưng đó chính là cái bẫy.

1. Sự Hưng Phấn (Kiểu Say Xỉn Vui Vẻ)

Đây là kiểu phổ biến nhất mà tôi thấy. Bạn chạm mốc 30-35 mét và đột nhiên mọi thứ đều đẹp đẽ. San hô trông rực rỡ hơn. Cá mú là bạn thân. Bạn cảm thấy ấm áp, ngay cả khi nước đang lạnh cóng.

Tôi từng có một ông bạn, một gã to con bặm trợn, bị say nitơ ở độ sâu 38 mét tại một xác tàu ở Chuuk Lagoon. Hắn ta bắt đầu cố gắng ôm một cái cột buồm gỉ sét đầy những con thủy tức (hydroids). Hắn cứ đinh ninh đó là lớp nhung mềm mại. Đéo phải đâu. Hắn xé toạc bộ suit lặn của mình. May mà hắn không xé luôn cái tay đấy.

2. Sự Chậm Chạp (Kiểu Say Xỉn Ngu Ngốc)

Đây là lúc mọi thứ trở nên đáng ngại. Thời gian phản ứng của bạn rơi xuống vực thẳm. Những nhiệm vụ đơn giản trở thành vật lý lượng tử.

Tôi đang nói về những thứ như đọc máy tính lặn (dive computer). Bạn nhìn vào màn hình. Bạn thấy số "15". Bạn biết đó là một con số. Nhưng não bạn không thể xử lý nó có nghĩa là gì. Là độ sâu? Thời gian? Điểm dừng giải nén (deco stop)? Ai mà biết? Ai mà thèm quan tâm?

Bạn bị tầm nhìn hình ống (perceptual narrowing). Bạn ngừng kiểm tra bạn lặn (buddy). Bạn bị ám ảnh bởi những thứ kỳ quái. Tôi đã thấy những thợ lặn nhìn chằm chằm vào một mẩu san hô chết trong mười phút, cứ như bị thôi miên, trong khi giới hạn không giải nén (no-decompression limit) của họ nhảy về số không.

3. Say Nitơ "Ám Ảnh" (Cú Sốc Kinh Hoàng)

Đây là điều mà không ai nói đến đủ nhiều. Đôi khi, cơn say nitơ không hề vui vẻ. Đôi khi, nó là nỗi sợ hãi thuần túy, nguyên thủy.

Chúng tôi gọi đó là "Dark Narcs."

Bạn xuống sâu và đột nhiên cảm thấy như có thứ gì đó ở sau lưng. Bạn cảm thấy bị mắc kẹt. Nước cảm thấy nặng nề, như thể nó đang đè bẹp lồng ngực bạn. Sự hoang tưởng bắt đầu xuất hiện. Bạn nhìn vào cái mồm cấp khí của mình và nghĩ "cái thứ này đang cố làm mình nghẹt thở."

Nếu bạn hoảng loạn ở độ sâu 40 mét vì ảo giác do nitơ gây ra, bạn đang gặp rắc rối lớn rồi đấy. Bạn có thể lao thẳng lên mặt nước. Và nếu bạn PHÓNG lên từ độ sâu đó mà không thở ra? Chấn thương do giãn nở phổi quá mức (lung over-expansion injury). Game over.

Huyền Thoại Lớn: "Tôi Có Tửu Lượng Cao"

Nghe tôi nói cho kỹ đây.

Khả năng bạn hốc mười lăm cốc bia VB tại quán nhậu vào tối thứ Sáu CHẲNG CÓ LIÊN QUAN GÌ đến khả năng chịu đựng nitơ của bạn cả.

Tôi nghe mấy cái chuyện nhảm nhí này suốt. "Ồ, Rocket, tôi là người Úc mà, tôi có thể uống gục cả một con ngựa, tôi sẽ không bị say nitơ đâu."

Nhảm nhí.

Khả năng chịu cồn liên quan đến các enzyme trong gan và quá trình trao đổi chất của bạn. Say nitơ là về độ hòa tan của khí trong màng lipid của bạn. Đó là những quá trình sinh lý hoàn toàn khác nhau.

Thực tế, tôi đã thấy những "dân chơi" thứ thiệt bị cơn say nitơ đánh gục hoàn toàn ở mức 30 mét, trong khi một cô thủ thư gầy gò không uống một giọt rượu nào lại hoàn toàn tỉnh táo.

Ngoài ra, nó thay đổi theo từng ngày.

• Ngủ không ngon? Dễ say hơn.
• Mất nước? Say.
• Nước lạnh? Một yếu tố gây say cực lớn.
• Làm việc nặng hoặc dòng chảy mạnh? Sự tích tụ CO2 sẽ khuếch đại cơn say lên kinh khủng.

Đừng có làm anh hùng. Đừng nghĩ cái gan thép của bạn sẽ cứu bạn khỏi các định luật vật lý.

Trải Nghiệm Say Nitơ KINH KHỦNG Nhất Của Tôi

Để tôi kể cho bạn nghe về một lần lặn ở Philippines vài năm trước tại Monad Shoal. Chúng tôi đang săn ảnh cá nhám đuôi dài (thresher sharks). Một vách đá sâu thẳm.

Chúng tôi dự định xuống 40 mét trong chốc lát để xem lũ cá mập có đang vệ sinh ở dưới sâu không. Lưu ý: Đây là ngay sát ngưỡng giới hạn của lặn giải trí, vì vậy đừng thử trừ khi bạn đã được đào tạo.

Tôi lặn xuống. Nước trong vắt như pha lê. Tầm nhìn cực tốt (visibility), điều này rất nguy hiểm vì bạn sẽ mất cảm giác về độ sâu ("hiệu ứng nước xanh" - blue water effect). Bạn không nhận ra mình đang rơi xuống sâu đến mức nào.

Ở độ sâu 43 mét (vâng, tôi đã lọt xuống hơi sâu một chút, sai sót quá, Rocket ạ), tôi cảm thấy cơn phê. Thông thường, tôi có thể kiểm soát được. Tôi nhận ra sự tê rần ở môi và sự chậm trễ nhẹ trong suy nghĩ. Tôi tự nhủ: "Được rồi Liam, mày đang say nitơ đấy, tập trung vào."

But this time, I had a camera.

Tôi thấy một con sên biển (nudibranch). Một con sên nhỏ xíu, đầy màu sắc. Ở độ sâu 44 mét.

Bây giờ, bất kỳ thợ lặn tỉnh táo nào cũng biết rằng bạn không được lãng phí thời gian đáy ở độ sâu 44 mét để tìm một con sên. Bạn phải tìm cá mập chứ.

Nhưng trong bộ não đang say nitơ của tôi, con sên biển này là khám phá quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại. Tôi quyết định mình cần một bức ảnh chụp cận cảnh (macro).

Tôi nằm xuống cát. Tôi dành năm phút cố gắng điều chỉnh đèn flash (strobes). Ngón tay tôi cảm giác như mấy khúc xúc xích. Tôi không thể vặn được các núm xoay. Tôi bắt đầu thấy nản lòng. Tức giận. Tôi muốn đập nát cái máy ảnh.

Rồi, tôi nhìn vào máy tính lặn.

DECO 9 MIN.

Tôi đã vượt quá giới hạn không giải nén (NDL) của mình. Tôi đã tích lũy 9 phút dừng giải nén bắt buộc. Và tôi chỉ còn 70 bar khí. Lượng khí đó chỉ vừa đủ để lên mặt nước an toàn, chứ đừng nói đến việc thực hiện một điểm dừng giải nén khẩn cấp.

Sự thật tát vào mặt tôi tỉnh cả người. Nỗi sợ hãi cắt ngang sự hưng phấn.

Tôi chộp lấy bạn lặn của mình (may mắn là anh ấy đang lơ lửng phía trên, tự hỏi tôi đang làm cái quái gì thế) và ra hiệu "LÊN". Chúng tôi đã xoay sở để đi lên và thực hiện các điểm dừng, nhưng tôi nổi lên với bình khí cạn sạch. Thật là ngu ngốc và tôi đã gặp may.

Cách Chữa Duy Nhất: ĐI LÊN

Không có thuốc nào cả. Không có mẹo nào hết. Bạn không thể "hít thở để vượt qua nó."

Nếu bạn cảm thấy các triệu chứng, tiếng cười, nỗi sợ hãi, sự vụng về, chỉ có một cách khắc phục duy nhất được PADI, SSI và lẽ thường tình cho phép.

Đi lên độ sâu nông hơn.

Nó giống như phép màu vậy. Thực sự. Bạn chỉ cần bơi lên vài mét. Có thể từ 40m lên 30m.

Lớp sương mù tan biến ngay lập tức. Những con số trên máy tính của bạn lại có nghĩa. Sự hoang tưởng biến mất. Bạn nhận ra rằng việc ôm một con cá chình moray là một ý tưởng tồi tệ.

Nó xảy ra nhanh như vậy đấy. Áp suất riêng phần của nitơ giảm xuống, và não bạn bắt đầu hoạt động chính xác trở lại.

Cách Kiểm Soát "Con Quái Vật"

Vì tất cả chúng ta ở đây đều là những kẻ nghiện cảm giác mạnh, chúng ta sẽ không ngừng lặn sâu đâu. Những xác tàu dưới sâu là nơi có những thứ tuyệt vời nhất. Vậy làm thế nào để chúng ta đối phó với Chất Độc Màu Xanh?

Lời Cuối Của Rocket

Đại dương không quan tâm bạn cứng rắn đến mức nào đâu. Ở độ sâu 40 mét, tất cả chúng ta chỉ là khách trong một môi trường khắc nghiệt.

Say nitơ là một phần của cuộc chơi. Nó có thể vui, đúng vậy. Tôi sẽ không nói dối đâu, cảm giác lâng lâng đó là một phần lý do tại sao chúng ta yêu đại dương sâu thẳm. Nhưng bạn phải tôn trọng nó.

Nếu bạn bắt đầu cảm thấy quá phấn khích, hoặc quá sợ hãi, hoặc chỉ hơi kỳ lạ, hãy kết thúc chuyến lặn (thumb the dive). Đi lên một chút. Để đầu óc tỉnh táo lại.

Xác tàu vẫn sẽ ở đó vào ngày mai. Bạn phải đảm bảo rằng mình cũng vậy.

Giữ an toàn, lặn sâu và để dành bia cho lúc lên bờ nhé!

Thân ái, Rocket