Giao thức Lặn xác tàu: Lịch sử, Sinh thái và Sinh tồn

Rỉ sét không bao giờ ngủ. Đó là nguyên tắc đầu tiên bạn phải ghi nhớ khi lặn xuống quá mốc 20 mét. Đại dương là một dung môi. Nó kiên nhẫn, tàn nhẫn và hung hãn về mặt hóa học. Nó tiêu thụ thép, sắt và gỗ với một sự kiên trì chậm chạp nhưng đáng sợ được gọi là quá trình oxy hóa. Khi chúng ta xuống nước để tham quan một xác tàu đắm, về cơ bản chúng ta đang thăm một tử thi đang trong quá trình phân hủy tích cực.

Tôi thường nói với các sinh viên của mình tại học viện rằng lặn xác tàu là trải nghiệm gần gũi nhất mà con người có thể có được với việc du hành thời gian thực sự. Bạn không đơn thuần là đang nhìn vào một đồ vật; bạn đang lơ lửng trong một khoảnh khắc lịch sử cụ thể, bị đóng băng, nơi bạo lực, bi kịch hoặc đơn giản là sự lỗi thời đã gửi một con tàu xuống đáy biển. Nó trang nghiêm. Nó tĩnh lặng. Nó đòi hỏi một sự tôn trọng mà tôi thấy đang thiếu hụt trầm trọng ở những thợ lặn giải trí thông thường, những người coi các địa điểm linh thiêng này như công viên giải trí dưới nước.

Hãy thiết lập các thông số cho bài thuyết giảng này. Chúng ta đang thảo luận về di sản chìm dưới nước của nhân loại và các quần thể sinh học đang chiếm hữu chúng. Chúng ta sẽ phân loại các cấp độ tương tác, phân biệt giữa khách du lịch và nhà thám hiểm, các dạng sống biển cụ thể cư trú trên các cấu trúc này, và những định luật vật lý tuyệt đối sẽ giết chết bạn nếu bạn phớt lờ chúng.

Hệ thống phân loại tương tác: Khảo sát so với Xâm nhập

Có một xu hướng đáng lo ngại ở các tổ chức cấp chứng chỉ hiện đại là vội vàng đưa sinh viên vào môi trường có trần (overhead environment) khi kỹ năng kiểm soát độ nổi còn non kém. Đây là một sự điên rồ. Chúng ta phải phân biệt rõ ràng giữa Khảo sát xác tàu (Wreck Survey) và Xâm nhập xác tàu (Wreck Penetration). Chúng khác nhau giống như việc đi ngang qua một ngôi nhà ma và việc tự nhốt mình trong tầng hầm của nó vậy.

Cấp độ 1: Khảo sát xác tàu (Không xâm nhập)

Đây là lĩnh vực của thợ lặn giải trí và những nhà khảo cổ học hàng hải thận trọng trong quá trình đánh giá ban đầu. Tại đây, chúng ta quan sát "giải phẫu bên ngoài" của con tàu. Chúng ta ghi chép lại tính toàn vẹn của thân tàu, định hướng trên đáy biển (thẳng đứng, nghiêng, hoặc lật úp), và sự phân bố của các bãi mảnh vỡ.

Trong một chuyến lặn khảo sát, bạn không bao giờ được mất dấu ánh sáng bề mặt. Đây là định nghĩa về "Vùng ánh sáng ban ngày" (Daylight Zone). Bạn không bơi dưới các cấu trúc nhô ra gây cản trở đường đi thẳng đứng lên bề mặt. Bạn là một người quan sát, một sử gia đang đi quanh một tượng đài. Điều này đòi hỏi khả năng kiểm soát độ nổi hoàn hảo. Nếu bạn va vào boong tàu, bạn không chỉ là một thợ lặn tồi; bạn là một kẻ phá hoại đang hủy hoại lịch sử và môi trường sống của Tubastraea (san hô mặt trời) và Dendronephthya (san hô mềm) vốn thường bao phủ các thành tàu.

Các mối nguy hiểm ở đây nằm ở bên ngoài. Các cạnh kim loại sắc nhọn (uốn ván là một mối đe dọa thực sự, hãy đảm bảo bạn đã tiêm chủng đầy đủ), vướng vào lưới đánh cá bị bỏ lại, "lưới ma" (ghost nets) phủ lên xác tàu như những tấm liệm, và các dòng chảy mạnh gia tốc khi chúng đi qua cấu trúc tàu.

Cấp độ 2: Xâm nhập (Vùng nguy hiểm)

Xâm nhập là lặn kỹ thuật. Đó là hành động đi vào các không gian kín của con tàu: buồng lái, hầm hàng, buồng máy.

Một khi bạn bước qua ngưỡng cửa của một cửa sập hoặc một lỗ thủng do ngư lôi, bạn đang ở trong môi trường có trần. Bạn không thể nổi lên ngay lập tức nếu nguồn cấp khí gặp sự cố. Bạn phải bơi ra bằng con đường bạn đã đi vào. Bóng tối bên trong một con tàu là tuyệt đối. Nó dày đặc hơn màn đêm; đó là một sự đen đặc nặng nề, chịu áp lực, nuốt chửng cả ánh sáng đèn pin.

Rủi ro chính ở đây không chỉ là hết khí, mà còn là hiện tượng "silt-out" (mất tầm nhìn do bùn lắng). Bên trong một xác tàu, hàng thập kỷ rỉ sét, bùn mịn và sự phân hủy hữu cơ lắng đọng trên sàn. Nếu bạn quạt chân vịt không đúng cách, sử dụng kiểu đá chân vẫy (flutter kick) tiêu chuẩn thay vì kiểu đá chân ếch biến thể (modified frog kick), bạn sẽ khuấy động lớp trầm tích này. Tầm nhìn giảm từ mười mét xuống bằng không chỉ trong vài giây. Khi đó bạn sẽ bị mù trong một mê cung kim loại sắc nhọn với lượng khí có hạn. Đây là lý do tại sao tôi bắt buộc sinh viên của mình phải thành thạo các kỹ thuật đẩy (propulsion) trong môi trường nước mở trước khi họ nghĩ đến việc nhìn vào một xác tàu.

Dưới đây là bộ dữ liệu so sánh về các giới hạn hoạt động của hai hình thức này:

Sinh thái của sắt: Tàu đắm như những Rạn san hô nhân tạo

Tự nhiên ghét sự trống rỗng, và đại dương ghét kim loại trần. Khoảnh khắc một con tàu chìm xuống, quá trình xâm chiếm bắt đầu. Điều này đặc biệt thú vị đối với tôi vì nó pha trộn giữa khảo cổ học và sinh học biển. Một xác tàu đắm đóng vai trò như một giá thể cứng trong môi trường đáy mềm. Giữa những bãi cát bao la của đáy đại dương, một thân tàu bằng thép là một ốc đảo.

Sự kế thừa của các loài

Việc tiếp quản sinh học tuân theo một dòng thời gian có thể dự đoán được. Những cư dân đầu tiên thường là tảo và các thảm vi khuẩn, tạo thành một màng sinh học (biofilm). Điều này thu hút ấu trùng của các loài thủy tức và bọt biển (Porifera). Trong vòng vài năm, xác tàu trở thành một đô thị phồn hoa.

Các cấu trúc thẳng đứng của con tàu như cột buồm, trụ cẩu và buồng lái cho phép các sinh vật lọc (filter feeders) tiếp cận các dòng chảy ở vị trí cao hơn trong cột nước. Bạn sẽ thường thấy những dải san hô quạt lớn (Gorgoniidae) vươn ra từ lan can, định hướng vuông góc với dòng chảy để bắt các sinh vật phù du.

Động lực Kẻ săn mồi - Con mồi

Các không gian nội thất cung cấp nơi trú ẩn cho các loài sinh vật ẩn mình. Tôi đã dành nhiều giờ lơ lửng không cử động gần thân tàu SS Thistlegorm ở Biển Đỏ, quan sát hành vi của loài cá sư tử (Pterois volitans). Chúng sử dụng bóng tối của những thanh kim loại xoắn để phục kích con mồi. Xác tàu tạo ra một "hiệu ứng hào quang", nơi vùng cát xung quanh bị gặm sạch bởi các loài cá mạo hiểm rời khỏi sự an toàn của thân tàu.

Các loài cá lớn ngoài khơi cũng tụ tập ở đây. Xác tàu làm thay đổi dòng chảy, tạo ra các sóng áp suất mà những loài cá như cá nhồng (Sphyraena barracuda) và cá khế vây to (Caranx ignobilis) thấy có lợi về mặt năng lượng. Chúng tuần tra chu vi xác tàu như những lính canh. Đó là một hệ sinh thái chức năng được xây dựng trên bộ khung của nền công nghiệp nhân loại.

Nhật ký cá nhân: Những linh hồn của tàu Inket

Tôi nhớ lại một chuyến lặn tôi thực hiện năm 2018 ngoài khơi quần đảo Andaman. Chúng tôi đang điều tra tàu Inket, một con tàu Nhật Bản đã kết thúc hành trình trong Thế chiến thứ hai. Nó nằm ở độ sâu khoảng 20 mét, bị vỡ một phần, một minh chứng cho động năng của các cuộc xung đột.

Tôi ở đó để chụp ảnh buồng nồi hơi cho một bài báo đại học. Nước ngày hôm đó khá đục; dòng chảy gió mùa đang khuấy động đáy biển, làm tầm nhìn giảm xuống còn khoảng năm mét. Khi tôi lặn xuống, hình dáng của mũi tàu hiện ra từ màn sương xanh như một "chi ma" (phantom limb).

Có một mùi đặc trưng của không khí bên trong bộ điều áp khi bạn ở sâu: khô, mùi kim loại và bị nén. Tôi tiếp cận mạn trái (port side), cẩn thận để không làm phiền những rạn san hô đĩa (Acropora) mỏng manh đang mọc trên boong. Tôi nhìn vào một hốc tối gần đuôi tàu, kiểm tra đèn chính của mình.

Luồng sáng của tôi cắt ngang các hạt lơ lửng. Bên trong, cư ngụ tại nơi từng là khoang thủy thủ, là một con cá mú nghệ khổng lồ (Epinephelus tukula). Nó chắc hẳn phải nặng gần 100 kg. Nó lơ lửng giữa những mảnh vỡ, nhìn tôi với vẻ mặt cau có, cáu kỉnh, như thể đã tuyên bố buồng thuyền trưởng là của riêng mình.

Vào khoảnh khắc đó, tính lưỡng diện của xác tàu trở nên rõ ràng. Nó là nấm mồ cho những thủy thủ đã ngã xuống, đúng vậy. Nhưng nó cũng là tử cung cho đại dương. Cái chết của cỗ máy đã mang lại sự sống cho rạn san hô. Tôi từ từ lùi lại, khẽ gật đầu với con cá mú. Bây giờ nó mới là thuyền trưởng. Tôi chỉ là một vị khách ghé thăm.

Giao thức An toàn và Nghệ thuật Không can thiệp

Đại dương không quan tâm đến bằng cấp lặn của bạn. Nó chỉ tôn trọng vật lý và sự chuẩn bị. Nếu bạn muốn lặn xác tàu và trở lại bề mặt để uống trà và thảo luận về những gì tìm thấy, bạn phải tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt.

1. Dây hướng dẫn (Sợi chỉ của Ariadne)

Trong lặn xâm nhập, chúng ta sử dụng một dây hướng dẫn (guideline) liên tục. Một cuộn dây chính được triển khai bên ngoài xác tàu, và dây được rải khi bạn đi vào, quấn quanh các điểm cố định chắc chắn (tie-offs). Đây là dây cứu mạng của bạn. Nếu tầm nhìn giảm xuống bằng không, việc tiếp xúc xúc giác với sợi dây này là thứ duy nhất dẫn bạn đến lối thoát. Tôi đã chứng kiến những thợ lặn hoảng loạn, mất dấu dây và mất phương hướng trong một căn phòng không lớn hơn cái tủ quần áo. Kết cục hiếm khi tốt đẹp.

2. Quy tắc Một phần ba (Rule of Thirds)

Quản lý khí là điều không thể thương lượng. Quy tắc "trở về với 50 bar" của lặn giải trí là không đủ cho môi trường có trần. Chúng ta sử dụng Quy tắc Một phần ba:

• 1/3 lượng khí để xâm nhập (đi vào).
• 1/3 lượng khí để quay ra (đi ra).
• 1/3 lượng khí nghiêm ngặt dành cho các trường hợp khẩn cấp (ví dụ: chia sẻ khí với cộng sự). Nếu bạn đạt đến áp suất quay đầu (turn pressure), chuyến lặn kết thúc. Không tranh luận. Không "chỉ nhìn buồng máy thêm một chút nữa".

3. Sự dự phòng (Redundancy)

Hai đèn. Hai dụng cụ cắt (để xử lý lưới đánh cá). Hai bộ điều áp (ưu tiên van DIN). Nếu bạn chỉ có một thứ, coi như bạn không có gì khi nó hỏng. Định luật Murphy được khuếch đại bởi độ sâu và áp suất.

Bảo tồn Đạo đức: Nhìn, Đừng Chạm

Cuối cùng, chúng ta phải đề cập đến đạo đức trong tương tác của mình. Câu thần chú rất đơn giản: Không lấy gì ngoài những bức ảnh, không để lại gì ngoài những bong bóng.

Đừng chạm vào xác tàu. Tôi không thể nhấn mạnh điều này đủ nhiều. Thứ nhất, vì sự an toàn của bạn. Kim loại bị ngâm nước trong bảy mươi năm tạo ra một lớp "kết tụ" (concretion). Bên dưới lớp này, tính toàn vẹn cấu trúc thường không còn nữa. Nó có thể sắc như dao mổ hoặc mỏng manh như một chiếc bánh quy. Các vách ngăn có thể đổ sập. Lan can có thể gãy rời.

Thứ hai, vì sinh học. Dầu trên găng tay của bạn có thể làm hỏng màng nhầy của các polyp san hô. Bạn đang đưa vi khuẩn lạ vào một hệ thống kín.

Thứ ba, vì lịch sử. Loại bỏ các cổ vật là hành vi cướp bóc. Tôi không có kiên nhẫn với những thợ lặn mang lên những cửa sổ mạn tàu bằng đồng, vỏ đạn hoặc đĩa ăn để làm kỷ niệm. Món đồ đó thuộc về địa điểm đó. Nó là một phần của bối cảnh khảo cổ học. Khi bạn di chuyển nó, bạn phá hủy dữ liệu. Một chiếc chuông đồng trên bệ lò sưởi chỉ là một mảnh kim loại; một chiếc chuông đồng trên xác tàu là một tọa độ của thời gian.

Xác tàu là nguồn tài nguyên hữu hạn. Mỗi khi một thợ lặn bám vào lan can để giữ thăng bằng, họ đang gia tốc quá trình ăn mòn. Họ nghiền nát những con hàu. Họ làm xáo trộn trầm tích. Bản thân chúng ta phải là những linh hồn, tĩnh lặng, không trọng lượng, đi qua mà không để lại dấu vết.

Nếu bạn không thể duy trì độ nổi trung tính đến mức có thể lơ lửng cách lớp rỉ sét vài centimet mà không chạm vào nó, hãy quay lại hồ bơi. Đại dương sẽ chờ đợi khi bạn đã sẵn sàng.

Nghiên cứu lịch sử. Tôn trọng sinh học. Kiểm tra đồng hồ đo.