Raja Ampat: Sinh tồn tại Amazon dưới đáy đại dương

Người dẫn đoàn (dive guide) của tôi đang gõ liên hồi vào bình khí bằng một cây gậy chỉ kim loại. Tiếng kêu canh cách sắc lẹm vang vọng trong nước như một chiếc chuông báo động xe hơi bị hỏng. Tôi hoàn toàn phớt lờ anh ta.

Tôi đang ép sát ống kính macro 105mm chỉ cách một rẻ quạt biển Muricella màu tím vài inch. Có một con cá ngựa lùn Bargibant đang ẩn mình ngay trong những khối polyp. Nó chỉ khoảng mười lăm milimét với những nốt mụn hồng và cái đuôi cong tớn. Tôi khóa khẩu độ ở mức f/22 để có độ sâu trường ảnh tối đa. Chỉ số ISO được kéo xuống tận 100. Tôi chờ đợi sinh vật bé xíu đó quay đầu về phía điểm lấy nét. Tiếng gõ bình càng lúc càng lớn. Một bóng đen khổng lồ che khuất ánh sáng mặt trời từ phía trên. Cuối cùng, tôi cũng rời mắt khỏi kính ngắm. Một con cá đuối Manta đen khổng lồ đang lơ lửng ngay trên đầu tôi. Đèn strobe của tôi thì đang được thu sát vào để đánh sáng macro. Tôi không thể chụp một con Manta với ống kính 105mm. Tôi chỉ biết lườm cái sinh vật oai vệ đó cho đến khi nó lướt đi chỗ khác.

Chào mừng đến với Raja Ampat.

Người ta gọi quần đảo trải dài này là phiên bản dưới nước của rừng mưa Amazon. Họ không hề nói quá. Nằm ở rìa phía đông của Indonesia thuộc Tây Papua, Raja Ampat chính là tâm điểm tuyệt đối của Tam giác San hô (Coral Triangle). Các nhà khoa học đã ghi nhận hơn 1.600 loài cá rạn san hô ở đây. Họ cũng tìm thấy hơn 550 loài san hô cứng. Để dễ hình dung, toàn bộ vùng biển Caribbean may mắn lắm mới có khoảng 70 loài san hô vào một ngày đẹp trời.

Đối với một tay lặn săn tìm sinh vật nhỏ (muck diver) trung thành đến từ eo biển Lembeh như tôi, nơi này quả là một sự quá tải về giác quan. Lembeh là cát núi lửa đen. Nó tĩnh lặng. Nó gần như trống rỗng cho đến khi bạn phát hiện ra một sinh vật kỳ dị nhất mà bạn có thể tưởng tượng đang trốn trong một chiếc chai thủy tinh bị vứt bỏ. Raja Ampat thì "ồn ào" về mặt thị giác. Mỗi inch vuông của rạn san hô đều bị bao phủ bởi thứ gì đó đang cố lớn nhanh hơn thứ khác. San hô mềm nở ra trong những dòng chảy hung hãn như những lá phổi đang phập phồng. Cá Anthias bơi quanh các vách rạn thành từng đám mây dày đặc sắc cam và tím. Đó là một sự "tắc nghẽn sinh học" gây ra bởi Dòng chảy xuyên Indonesia (Indonesian Throughflow). Hàng triệu gallon nước đẩy từ Thái Bình Dương vào Ấn Độ Dương ngay qua những hòn đảo này. Sự vận động khối nước khổng lồ này mang đến một bữa tiệc dinh dưỡng không bao giờ dứt.

Bạn lặn xuống độ sâu 25 mét tại một điểm như Blue Magic và dòng chảy ngay lập tức cố giật phăng mặt nạ của bạn ra. Bạn phải móc chiếc móc rạn (reef hook) vào đá chết để có thể đứng yên. Những bong bóng khí của bạn bay ngang hoàn toàn. Bạn cũng phải canh chừng máy tính lặn (dive computer) như diều hâu. Khi bạn đang vật lộn với dòng chảy mạnh như máy giặt ở độ sâu 25 mét, mức tiêu thụ khí của bạn sẽ tăng vọt và Giới hạn không giải nén (No-Decompression Limit - NDL) sẽ giảm nhanh chóng. Bạn không nên đùa giỡn với các giới hạn giải nén khi bạn đang cách buồng giải áp (hyperbaric chamber) gần nhất hàng dặm.

Những sinh vật đặc hữu nơi tận cùng

Hãy nói về những "cư dân" địa phương. Raja Ampat có những sinh vật mà bạn sẽ không dễ dàng tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác. Hầu hết du khách đến đây để chụp những bức ảnh góc rộng bao quát các vườn san hô nguyên sơ. Còn tôi, tôi đến đây để săn lùng những sinh vật kỳ lạ dưới đáy sâu.

Cá mập thảm (Tasselled Wobbegong shark - Eucrossorhinus dasypogon) là loài săn mồi yêu thích tuyệt đối của tôi ở vùng biển này. Hầu hết cá mập đều nhút nhát và liên tục bơi xa khỏi các nhiếp ảnh gia. Nhưng cá mập thảm thì cực kỳ lười biếng. Nó nằm dưới các rạn san hô bảng và chờ đợi những con cá bất cẩn bơi thẳng vào miệng. Nó có một dải thùy thịt phân nhánh quanh hàm trông y hệt như cỏ biển. Da của nó là một bức tranh khảm phức tạp của các đốm và đường nét. Dưới góc độ nhiếp ảnh, đây là một chủ thể trong mơ. Bạn có thể tiến lại cực gần mà không làm nó hoảng sợ. Bạn có thể điều chỉnh công suất đèn strobe một cách tỉ mỉ. Bạn có thể đặt tốc độ màn trập xuống 1/125 giây để làm nổi bật màu xanh thẳm của nước xung quanh ở hậu cảnh trong khi vẫn giữ cho con cá mập được chiếu sáng hoàn hảo ở tiền cảnh.

Đôi khi bạn thấy chúng nằm nghỉ trên đỉnh những khối san hô não khổng lồ. Chúng chỉ nhìn chằm chằm vào bạn với đôi mắt nhỏ sắc lẹm. Trông chúng giống như những tấm thảm chùi chân bị bỏ quên trên đáy biển.

Tiếp đến là cá đuối Manta. Cụ thể là những con Manta đen (melanistic) của eo biển Dampier. Tại các điểm như Manta Sandy, bạn chỉ cần quỳ trên đống đổ nát sau một rặng đá và chờ đợi. Những gã khổng lồ này tiến vào để được làm sạch bởi những con cá bàng chài nhỏ bé. Biến thể màu đen có phần bụng hoàn toàn đen thay vì trắng. Để có được một bức ảnh chuẩn về một con Manta đen đòi hỏi sự kỷ luật nghiêm ngặt về đèn strobe. Nếu bạn đánh sáng trực diện vào chúng, bạn sẽ chỉ làm sáng tất cả các hạt lơ lửng trong nước. Chúng tôi gọi đó là hiện tượng phản xạ ngược (backscatter). Nó phá hỏng bức ảnh ngay lập tức.

Bạn phải kéo tay đèn strobe ra xa hai bên và hướng đầu đèn hơi chếch ra ngoài. Bạn chiếu sáng con Manta bằng phần rìa bên trong của chùm sáng. Ngay cả khi biết kỹ thuật này, tôi vẫn thích những sinh vật macro của mình hơn. Một con Manta đen chiếm quá nhiều dung lượng thẻ nhớ.

Hành trình khắc nghiệt và những chiếc ví rỗng

Đến được thiên đường xa xôi này là một trải nghiệm khổ sở. Bạn không thể bay thẳng đến Raja Ampat từ Châu Âu hay Mỹ. Bạn phải chịu đựng một thử thách qua các sân bay địa phương, những chiếc cân hành lý đáng nghi và sự chờ đợi vô tận.

Bạn thường bắt đầu ở Jakarta hoặc Bali. Sau đó, bạn bắt chuyến bay đêm trên một hãng hàng không nội địa đến Makassar ở Sulawesi. Bạn ngồi trên chiếc ghế nhựa cứng trong phòng chờ quá cảnh lúc 3 giờ sáng, nhấm nháp thứ cà phê hòa tan tồi tệ. Sau đó, bạn lên một chuyến bay sáng sớm khác đến Sorong ở Tây Papua. Sân bay Sorong thật hỗn loạn. Những người khuân vác vồ lấy túi của bạn ngay lập tức. Cái nóng ẩm đập vào mặt bạn ngay giây phút bước xuống máy bay. Không khí nồng nặc mùi thuốc lá đinh hương.

Cảng Sorong nồng nặc mùi dầu diesel, cá thối và dây thừng ướt. Bạn kéo những chiếc thùng Pelican nặng trĩu chứa đầy những cổng vòm thủy tinh (dome port) mỏng manh qua những tấm ván gỗ ọp ẹp để lên tàu lặn (liveaboard). Riêng phí hành lý quá cước cho thiết bị máy ảnh cũng tốn bằng một chiếc máy tính lặn mới. Một chuyến đi đúng nghĩa đến Raja Ampat sẽ làm cạn kiệt tài khoản ngân hàng của bạn nhanh hơn cả một chiếc vỏ máy ảnh (housing) bị ngập nước. Các tàu liveaboard tính phí rất cao vì giá nhiên liệu và sự biệt lập. Phí tham quan công viên biển thì liên tục tăng.

Nhưng khoảnh khắc bạn nhảy xuống nước tại Misool ở phía nam công viên và tận mắt thấy mật độ sự sống dày đặc, bạn sẽ quên đi cái tài khoản tiết kiệm đã hao hụt của mình. Ít nhất là gần như quên hết.

Gánh nặng của thủy tinh và nhôm

Tôi cần phải nói về gánh nặng thể chất khi mang một dàn máy ảnh chuyên nghiệp đến đây. Bộ vỏ nhôm, cổng thủy tinh, đèn strobe đôi và đèn video của tôi nặng gần mười lăm kg trên cạn. Dưới nước, các tay nổi (float arms) giúp nó đạt trạng thái trung hòa về độ nổi. Nhưng ở trên cạn, nó là một cơn ác mộng.

Tôi nhớ có lần ở Melissa's Garden. Đó là một cao nguyên san hô cứng nông nổi tiếng ở quần đảo Fam. Người dẫn đoàn nói với chúng tôi đó là một ca lặn thư giãn. Những người dẫn đoàn luôn nói dối. Những cơn sóng lừng (surge) ném tôi qua lại trên một cánh đồng san hô cành khổng lồ. Tôi đã phát hiện ra một con sên trần Costasiella nhỏ xíu. Chúng tôi gọi chúng là "cừu lá" (leaf sheep). Đó là một con sên màu xanh rực rỡ, chuyên "đánh cắp" lục lạp từ tảo. Tôi đã hơi nín thở một chút chỉ để ổn định độ nổi của mình. Đây là một thói quen tồi tệ mà các huấn luyện viên PADI cực kỳ ghét. Nó nguy hiểm và có thể dẫn đến chấn thương giãn nở phổi (lung expansion injuries). Nhưng nhiếp ảnh gia dưới nước nào cũng từng làm thế để có được bức ảnh để đời. Nước mặn từ từ rò rỉ qua miếng ngậm của van cầu. Tôi có thể nếm được vị mặn chát của nước biển.

Tôi lật chiếc kính lúp ngoài (external diopter) xuống phía trước ống kính macro. Độ sâu trường ảnh lúc này về cơ bản chỉ bằng bề ngang của một sợi tóc người. Mỗi khi sóng biển đẩy tôi về phía trước, con cừu lá lại trở thành một vệt xanh mờ ảo. Mỗi khi nó kéo tôi lùi lại, tôi mất dấu nó hoàn toàn. Tôi đã dành bốn mươi lăm phút chiến đấu với đại dương chỉ vì một khung hình lấy nét sắc sảo. Tôi dùng cạn bình khí xuống còn 50 bar. Máy tính lặn của tôi đang hét lên yêu cầu tôi đi lên và thực hiện điểm dừng an toàn. Thật thảm hại. Nhưng tôi yêu nó.

Nếu bạn bị thổi bay khỏi rạn san hô trong một ca lặn như thế này, bạn phải chuẩn bị sẵn sàng. Bạn phải bắn phao đánh dấu bề mặt (Surface Marker Buoy - SMB) sớm. Nếu bạn trôi dạt ra vùng nước xanh thẳm ở Cape Kri mà không có một "chiếc xúc xích" màu cam rực rỡ đánh dấu vị trí, người lái xuồng sẽ không bao giờ tìm thấy bạn. Bạn sẽ cứ thế trôi dạt về phía Halmahera.

Chọn hình phạt cho mình: Mùa vụ và Điều kiện

Bạn cần tính toán thời gian chuyến đi thật hoàn hảo. Đại dương không quan tâm đến lịch nghỉ phép của bạn hay dàn máy ảnh đắt tiền của bạn. Gió quyết định mọi thứ ở quần đảo này.

Cá nhân tôi thích khoảng thời gian từ tháng 10 đến tháng 4. Đúng vậy, tầm nhìn giảm đi đáng kể vì nước dày đặc sinh vật phù du. Các nhiếp ảnh gia góc rộng ghét mùa này. Họ muốn nước xanh trong vắt cho những bức ảnh phong cảnh rạn san hô. Tôi thì yêu sinh vật phù du. Sinh vật phù du nuôi dưỡng những thứ nhỏ bé ở dưới cùng của chuỗi thức ăn. Những con sên trần thì béo mầm. Những con tôm xương có mặt ở khắp mọi nơi, chiến đấu với nhau trên các rạn san hô thủy sinh (hydroids).

Dòng chảy trong mùa cao điểm này nổi tiếng là hung dữ. Một địa điểm tên là Cape Kri đang giữ kỷ lục thế giới về số lượng loài cá được ghi nhận trong một lần lặn duy nhất. Tiến sĩ Gerry Allen đã đếm được 374 loài khác nhau trong một ca lặn tại đó vào năm 2012. Tôi thường dành cả ca lặn chỉ để nhìn chằm chằm vào một vùng nhỏ trên một tảng san hô lỗ, nhưng tôi trân trọng sự tận tụy thống kê của ông ấy.

Lặn trong mùa gió mùa từ tháng 5 đến tháng 9 mang theo những cơn gió mạnh đến các vùng phía nam. Di chuyển xuống Misool trong thời gian này đồng nghĩa với việc cảm thấy bụng mình thắt lại sau mỗi con sóng lớn đập vào thân tàu. Mùi cao su ẩm ướt bên trong boong tàu lặn hòa lẫn với mùi thuốc chống say sóng. Hầu hết các con tàu di chuyển đến các khu vực phía bắc như Wayag hoặc đơn giản là vào xưởng bảo trì.

Lặn ở Raja Ampat buộc bạn phải đưa ra những lựa chọn tồi tệ vào mỗi buổi sáng. Bạn sẽ lắp cổng vòm thủy tinh nặng nề vào vỏ máy để ghi lại cảnh đàn cá nhồng bơi lội? Hay bạn sẽ lắp ống kính macro 60mm để săn lùng loài cá ngựa lùn Pontohi cực kỳ khó tìm đang ẩn mình trong tảo Halimeda?

Bạn không thể thay ống kính dưới nước. Một khi vỏ máy đã được niêm phong, số phận của bạn đã được định đoạt trong một giờ tới. Tôi đã từng ngồi trên boong tàu gỗ, mồ hôi nhễ nhại trong bộ đồ lặn 3mm, nhìn chằm chằm vào máy ảnh, tê liệt vì do dự trong khi muối khô lại trên da. Tôi hầu như luôn chọn macro. Hãy để những vị khách du lịch chụp ảnh những thứ to tát. Hãy cho tôi một dòng chảy xé toạc, một loài giáp xác nhỏ xíu, và một giờ tập trung kiên cường tuyệt đối. Các vòng đệm cao su (O-rings) của tôi đã được bôi trơn kỹ lưỡng. Pin đèn strobe đã sạc đầy. Động cơ xuồng đang nổ lớn ở phía sau. Đến lúc lặn xuống rồi.