Lặn Sidemount: Bảo vệ Cột sống và Làm chủ Độ cân bằng (Trim)

Sự tĩnh lặng của một hang động luôn mang một sức nặng ghê gớm. Nó ép vào màng nhĩ của bạn còn mạnh hơn cả áp lực của nước. Khi tôi trượt mình vào miệng hang đen ngóm của một cenote tại Yucatán, tôi để lại sau lưng mọi ồn ã của thế giới trên mặt đất. Nhưng trong nhiều năm, tôi đã mang theo một loại tiếng động khác: Tiếng lách cách của van cụm (manifold valves) va đập vào vách đá; sự căng thẳng của những bình thép đè nghiến lên các đốt sống khi tôi lội bộ xuyên rừng để đến mép nước.

Lặn gắn bình sau lưng (Backmount) là kiểu truyền thống. Nó chắc chắn. Nhưng nó cũng là một gánh nặng.

Có một quan niệm sai lầm giữa những thợ lặn vùng nước mở (Open Water) rằng sidemount chỉ dành cho những kẻ "điên rồ". Họ nghĩ chúng tôi gắn bình vào hai bên sườn chỉ để lách qua những cái hố không rộng quá vai, để len lỏi sâu vào cổ họng của lòng đất.

Họ đã lầm. Dù chúng tôi chắc chắn sử dụng nó để tiếp cận những huyết mạch hẹp nhất của Xibalba, thế giới ngầm của người Maya, nhưng sidemount mang lại một giá trị lớn lao hơn nhiều cho một thợ lặn giải trí. Nó mang lại sự tự do. Nó mang lại một cách lặn mà không khiến bạn cảm thấy mình như một con lừa thồ hàng.

Nguồn gốc trong bóng tối

Chúng tôi không sáng tạo ra cấu hình này để trông thật ngầu trên mạng xã hội. Nó ra đời từ sự cấp thiết trong những hố nước bùn lầy, lạnh lẽo ở Vương quốc Anh và những cấu trúc đá sắc nhọn, tinh khiết tại Florida và Mexico.

Trong những ngày đầu của cuộc thám hiểm hang động, nếu một lối đi trở nên quá thấp, thợ lặn backmount buộc phải dừng lại. Những chiếc van trên lưng họ sẽ va quệt vào trần hang. Đáy bình sẽ kéo lê dưới lớp bùn mịn. Cuộc thám hiểm kết thúc tại nơi mà hang động quyết định.

Nhưng thám hiểm là một cơn nghiện. Chúng tôi cần một cách để tách rời.

Những người tiên phong về sidemount thực chất là đang tháo dỡ thiết bị của họ ngay dưới nước. Bằng cách di chuyển các bình khí từ lưng sang hai bên sườn cơ thể, thợ lặn trở nên phẳng hơn. Chúng tôi trở thành một phần của cột nước thay vì là một vật cản nằm trong đó. Ở Anh, người ta dùng nó để vượt qua các "sump", những đoạn ngập nước ngắn nối liền các hang khô. Tại Mexico, chúng tôi đã tinh chỉnh nó thành một loại hình nghệ thuật chính xác để vượt qua hàng dặm đường hầm ngập nước.

Đó là một công cụ sinh tồn. Nó cho phép chúng tôi điều khiển hình thể của mình. Nếu tôi cần đi qua một khe hẹp (restriction), tôi chỉ cần tháo móc dưới của bình khí và đẩy chúng về phía trước. Tôi sẽ không dày hơn lồng ngực của chính mình là bao.

Tuy nhiên, bạn không cần phải đang khám phá một hệ thống hang động nguyên sơ mới có thể thấu hiểu được tính logic của thiết kế này.

Tính logic của sự thoải mái

Hãy thành thực về những tổn hại thể chất mà lặn bình khí gây ra. Tôi đã thấy những người đàn ông vạm vỡ phải nhăn mặt khi vác cặp bình thép đôi xuống những bậc thang dốc đứng tại Cenote El Pit. Đó là gần 40kg thép và khí tập trung hoàn toàn vào cột sống thắt lưng. Nó nén các đĩa đệm. Nó phá hủy đầu gối.

Sidemount thay đổi bài toán về trọng lực.

Khi tôi lặn sidemount, tôi đi bộ ra mặt nước chỉ với bộ đai (harness) và bộ đồ lặn. Tôi nhẹ bẫng. Tôi có thể di chuyển qua những tảng đá trơn trượt hay những con đường rừng dốc với sự nhanh nhẹn của một con báo đốm. Bình khí của tôi được mang xuống riêng biệt. Tôi móc chúng vào người khi đã ở dưới nước, nơi chúng trở nên không trọng lượng.

Với những thợ lặn gặp vấn đề về lưng, hoặc những người dự định sẽ lặn cho đến tuổi sáu mươi, đây không phải là sự xa xỉ. Đó là sự bảo tồn.

Sự an toàn từ tính dư thừa

Đại dương vốn thờ ơ với sự sinh tồn của bạn. Những hang động còn ít bao dung hơn thế. Trong một thiết lập đơn gắn sau lưng tiêu chuẩn, bạn có một van, một tầng một (first stage), và một điểm gây lỗi duy nhất. Nếu vòng đệm O-ring đó bị nổ sâu dưới nước, bạn hoàn toàn phụ thuộc vào bạn lặn hoặc một chuyến ngoi lên mặt nước đầy hoảng loạn.

Trong sidemount, bạn mang theo hai nguồn khí độc lập. Hai bình. Hai tầng một. Hai tầng hai.

Nếu bộ điều khí bên phải của tôi bắt đầu tự xả khí (free-flow) trong sự tĩnh lặng sâu thẳm của một đường hầm, tôi không hề hoảng sợ. Tôi chỉ đơn giản chuyển sang bộ điều khí bên trái để đảm bảo mình có hơi thở, sau đó với tay xuống đóng van trên bình bên phải. Tôi đã mất đi một nửa lượng khí, đúng vậy, nhưng tôi vẫn còn một nửa còn lại. Tôi bình tĩnh. Tôi còn sống. Sự tự túc này thay đổi tâm lý của bạn dưới nước. Bạn ngừng coi mặt nước là lối thoát duy nhất. Bạn mang theo sự an toàn bên mình.

Tối giản hóa và "Người đi bộ dưới nước"

Có một cảm giác mà chúng tôi luôn theo đuổi. Đó là cảm giác về độ cân bằng (Trim).

Trong kiểu backmount, trọng tâm của bạn nằm ở trên cao. Bình khí luôn muốn lật nhào bạn lại. Bạn phải chiến đấu với nó liên tục, ngay cả khi bạn không nhận ra. Trong sidemount, các bình khí chạy song song với cột sống, nép gọn dưới nách. Trọng tâm nằm ở mức thấp, thẳng hàng với trục tự nhiên của cơ thể.

Khi bạn căn chỉnh trọng lượng đúng cách, bạn không cần phải dùng vây (fin) để giữ mình nằm ngang. Bạn chỉ đơn giản là hiện diện ở vị trí đó. Cảm giác giống như đang bay. Chúng tôi gọi đó là đạt được "Trim". Hình thể của bạn trở nên trơn tru. Nước chảy qua người bạn mà không gây ra sự xáo động. Điều này giúp giảm tiêu thụ khí vì bạn ít phải chống lại lực cản hơn.

Tôi nhớ một lần lặn ở Cenote Carwash. Lớp halocline (tầng nước nơi nước ngọt tiếp xúc với nước mặn) hôm đó rất dày. Nó trông như một tấm gương hoặc một bức tranh sơn dầu mờ ảo. Di chuyển qua đó trong cấu hình backmount cho cảm giác vụng về, như một con bò tót trong cửa hàng gốm sứ. Nhưng trong bộ đồ sidemount, lướt qua sự biến dạng thị giác đó cảm giác thật huyền ảo. Tôi chỉ như một bóng ma đi xuyên qua sự giao thoa hóa học của Trái Đất.

Cái giá phải trả: Sự phức tạp

Tôi sẽ không nói dối bạn. Tôi sẽ không nói rằng việc này dễ dàng. Sidemount không phải là kiểu "mặc vào là lặn".

Với một chiếc áo BCD thông thường, bạn chỉ cần thắt dây và nhảy xuống. Nếu nó hơi lỏng một chút cũng không quá quan trọng. Sidemount thì không khoan nhượng cho sự lười biếng. Nó đòi hỏi sự ám ảnh. Bạn không thể chỉ mua thiết bị trên mạng rồi nhảy xuống nước; bạn cần một huấn luyện viên có chứng chỉ để dạy bạn các bài tập và cách lắp ráp (rigging) đặc thù.

Bạn phải lắp ráp bình khí của mình thật chuẩn xác. Các móc khóa (bolt snaps) phải nằm ở độ cao chính xác. Các dây chun (bungee) giữ van bình sát vào cổ bạn phải có lực căng hoàn hảo. Nếu chúng quá lỏng, bình của bạn sẽ rủ xuống như đôi cánh chết, tạo ra lực cản và trông rất tệ hại. Nếu chúng quá chặt, bạn sẽ không thể với tới van của mình.

Bạn phải quản lý khí một cách cẩn thận. Bạn không thể thở cạn một bình rồi mới chuyển sang bình kia. Bạn phải thay đổi luân phiên để giữ trọng lượng cân bằng ở cả hai bên cơ thể. Thở 30 đến 40 bar từ bên trái, đổi. Thở 30 đến 40 bar từ bên phải, đổi. Đó là một nhịp điệu. Nó đòi hỏi khả năng xử lý của trí não.

Với nhiều thợ lặn giải trí, sự "rườm rà" này thật phiền phức. Họ chỉ muốn ngắm cá. Họ không muốn dành hai mươi phút để điều chỉnh một cái khoen chữ D (D-ring) trượt trên đai bụng. Nếu bạn không sẵn lòng học về thiết bị, bạn sẽ ghét sidemount. Bạn trông sẽ như một mớ hỗn độn của dây nhợ và kim loại.

So sánh các cấu hình

Để giúp bạn hiểu liệu con đường này có dành cho mình hay không, hãy xem bảng phân tích dưới đây.

Nghi lễ lắp ráp

Có một trạng thái thiền định khi chuẩn bị thiết bị sidemount. Tôi tận hưởng điều đó. Kiểm tra dây chun. Đi dây vòi dài ngang ngực. Đảm bảo các móc khóa di chuyển tự do. Đó là một nghi lễ giúp tâm trí tôi sẵn sàng cho chuyến lặn. Nó buộc tôi phải chậm lại trước khi chạm vào làn nước.

Khi tôi dạy học viên ở Tulum, tôi thấy sự thất vọng trong mắt họ vào ngày đầu tiên. Họ bị rối dây. Họ móc sai chỗ. Họ cảm thấy lóng ngóng.

Nhưng rồi, thường là vào ngày thứ ba, mọi thứ trở nên thông suốt.

Họ lặn xuống Cenote Kukulkan. Họ ngừng chiến đấu với thiết bị. Họ nhận ra mình có thể lộn ngược người để nhìn xuống dưới một gờ đá và các bình khí vẫn nằm im theo cơ thể. Họ cảm nhận được sự tự do của bộ đai. Họ ngừng bơi bằng tay. Họ trở nên tĩnh lặng.

Sidemount không chỉ là về việc lách qua những cái hố nhỏ. Đó là về việc hòa mình vào làn nước. Đó là về việc xóa bỏ những rào cản giữa bạn và môi trường xung quanh.

Khi bạn lặn vào những nơi tăm tối, hay thậm chí khi bạn trôi theo một rạn san hô đầy màu sắc ở Cozumel, bạn muốn cảm thấy mình thuộc về nơi đó. Không phải như một vị khách đang đeo một chiếc ba lô nặng nề, mà như một sinh vật của thế giới chất lỏng.

Cấu hình này đòi hỏi sự tôn trọng. Nó yêu cầu sự luyện tập. Nhưng một khi bạn đã cảm nhận được sự không trọng lượng đó, sự không trọng lượng thực thụ, bạn sẽ thấy rất khó để quay lại việc buộc một bình thép nặng nề lên cột sống của mình thêm một lần nào nữa.